Cennetle müjdelenen kadınların hayatlarınıyazmaya Hz. Fatıma ile başladı Sibel Eraslan. Ardından Siret-i Meryem geldi. İçinde bulunduğumuz kutlu ayda ise “Çöl/Deniz Hz. Hatice” kitabı çıktı. Hz. Peygamberin can yoldaşı Hz. Hatice, bu kitapla vahiy evinin annesi, Libas-ı Hatem olarak, onu sarmalayan tüm hasletleriyle karşımızda duruyor. O’nun hikayesini okumak, İslamiyet’in ilk yıllarını özellikle bir kadının gözünden okumak olduğundan okura farklı bir deneyim yaşatıyor.

-Hz. Hatice’yi yazmaya karar verdikten sonra, kaleminizi harekete geçiren ilk işaret neydi?

- Sanırım… Evet, kadın olmasıydı, ilk işaret. Kainatın gözbebeğimertebesindeki bir erkeğe aşkla bağlılığı, sonra ilk bakışta aşkla tezatmış gibi dursa da güçlü kişiliği ve başdöndürücü basireti, cesaret ve hamle diyebilirim onun için… 2004’te “Kadın Oradaydı” adlı projeyle başladı aslında bu yolculuk. On iki kadın edebiyatçı, kutsal kitabımız Kur’anı Kerim’deki kadın kimliklerini günümüz diliyle yeniden okuma-yazma işine girişmiştik. Aslında bu tam da o dönemlerdeki dünya kadın hareketinin aldığı mistik dönemeçle de kesişiyordu…Doksanların ikinci kısmında etkisini hepimizin hissettiği şeyden söz ediyorum. Tam olarak “Postyapısal” diyemem ama ana yapıya tersinden bir okuma olduğu doğruydu… Özellikle Fransa’dan Kristeva, İngiltere’den Hale Afşari, Suriye’den Hediye Şekür ve İran’dan Zehra Rahneverd gibi isimler, Avrupa ve Ortadoğu kadın hareketi içinde kutsal isimleri yeniden keşfetme sürecini başlatmışlardı, garip olansa hiçbir kadın aynı fikirde değildi, bu halen de böyledir ama büyük bir merak ve yeniden keşfetme diyebiliriz… Kadın, aslında en başından beri hep vardı yani “altı gün”den önce de vardı, yere inmeden önce de zamanın içindeydi. Ne ki  merkezi yazınsal akıntıya karşı gerçekleştirilecek güç şartlarda bir tarih okumasıydı bu. İlahiyatçı değildik hiç birimiz. Çalıştığımız kadınlar dinen mukaddes kadınlardı. Ve aynı zamanda saygıdeğer bir mesafeyle ana konuşma dolayımından uzaklaştırılmışlardı. O güne kadar arka planda birer silüet halinde duran kadınların, o gri temadan/ aslında temasızlığa yakın bir yer, yersiz bir yer/ yeniden özne ve eylemlilik içine çağrılması, cesaret isteyen bir işti… Öte yandan,  edebiyat her zaman kutsal kitapların dilini önemser, yer ve göğün buluşması gibi bir şeydir bu bence…

- Kutsal olanı, edebiyatın diline çağırırken kadın kimlikler ihmal edilmiş gibi…

- Haklısınız. Hz.Hatice’den evvel, Hz. Fatıma, Hz.Meryem ve Osmanlı Sultanları da var kaleme aldığım… Tarih, sadece erkek kahramanlar üzerinden okunduğunda, savaşlar, yasalar, ülke sınırları, mübadele, tehcir, fetihler ve işgallerden ibaretmiş gibi duruyor. Gerçi evet tarih dediğimiz şey, kederli ve destansı bir yekûndur… Ama mesela Sevgili Efendimizin katıldığı savaşlar, 63 yıllık ömrünün sadece 34 gününü kapsar. Şaşırtıcı değil mi? Peki hayat dediğimiz şey nedir? Peygamberlerin, havarilerin, sahabelerin, evliyanın, komutanların ve mimarların yanında solgun birer siluet gibi duran kadınlar ve çocuklar, aslında hayatın atan kalbine tekabül ediyor. Son Peygamber’in en yakın iki destekçisi var mesela… Birisi göklerdendir Cebrail isimli Melek, diğeri ise yeryüzünü temsil eden bir kadın, Hz. Hatice… Hatice ismi sanki tüm yeryüzünü temsil eden veya gökle yeri birbirine bağlayan tek bir harf gibi… Aşkın simgesi, dostluğun, aklın ve arı duru bir yoldaşlığın adı Hatice… 


-Özne kadına bürünmek, yazının cümlelerindeki kipi ne oranda etkiledi? O’nu anlatmayı sağlayan üslubu nasıl bir çaba sonucunda yakaladınız?

-Kıssa ve menkıbe dili, bizim kutsal kitabımızda olduğu kadar, İncil ve Tevrat gibi, hatta Suhuf-u İdris’te, Zendavesta’da da anlatım yöntemidir. Kıssa, ana caddeye çıkaran patika, izlenen küçük yol gibi bir anlama geliyor zaten. Hakikate kıssanın diliyle yolculuk, mistik bir yöntem aynı zamanda. Bu bizim edebiyatımızda Şeyh Galip’in, Feriduddin Attar’ın da itibar ettiği tahkiye yöntemine götürmüştür sanatçıları. Ama beri yandan, dine dair mukaddes kişileri, edebiyatın konusu yapmak oldukça zor. Hem seküler politik sansürler var, hem de bizatihi dine dair hürmetten dolayı kurmaya alışık olduğumuz saygıdeğer mesafeleri aşabilmek evet epey zor… Ama belki size garip gelebilir, hem Fatıma’da, hem Meryem de hissetmiştim, Hz. Hatice’de de… Bu muhteşem kadınların çok bereketli bir tesir gücü var. Çok etkilendim, hayatımı doldurdular, bana sanki yaşıyorlarmış gibi geliyor, içimin şeffaflaştığını hissediyordum bazen yazarken… Muhteşem bir tasarruf güçleri var.

-Hz. Hatice ile ‘bir’ olduğunuz noktaları merak ediyorum ve O’nunla neyi öğrendiğinizi…

-Günümüz kadınları  hangi güncel sorunlarla karşı karşıyaysa, Hz. Hatice de onlarla çevriliydi. İlk eşi vefat etmiş, ikincisinden ayrılmış mesela. Çocuklarını kendisi büyütmüş, başarılı bir iş kadını hem de ataerkil adetlerin hüküm sürdüğü bir şehirde geçiyor tüm bunlar… Sonra Sevgili Efendimizle evleniyorlar. Onun özellikle peygamberlik öncesi yaşadığı uzlet dönemindeki tek yoldaşı ve tüm Mekke’yi karşılarına aldıklarında da eşinin yanında. Hz.. Hatice, Vahiy evinin annesiydi. Libas-ı Hatem’di, yani son peygamberin büründüğü giysisiydi adeta… İlk vahiyden sonra “beni örtünüz” diyerek yanına koşan Resulullah’ı (sav) teskin eden, yatıştıran ve onu aşkıyla onaylayan ilk kişi… İlahi kaderin son elçisini bir kadınla desteklemesi, tesadüf olabilir mi? Hilkatin tecellisindeki anaç vurgu, Hz. Hatice üzerinden ışıtıyor kemalini… Allah, elçisine “Habibim” yani “ Sevgilim” diye hitap ederken, yeryüzünde aynı hitabı söylettiği kişi de bir kadın. Hz. Hatice, bir aşk aynasıdır. Resul sevgisi onun gözlerine ve ellerine Allah tarafından tevdi edilmiştir. Biz, Habibi sevmeyi Hz. Hatice’den öğrenebiliriz… Dolayısıyla Hatice, sadece eşinin değil, aslen Allah’ın aşka dair seçtiği bir öznedir. Aşkın alfabesi Hz. Hatice’nin çalışkan ellerinde yazılmıştır.

-Kitabın  önsözünde dikkati çeken önemli bir bölüm var. Edebiyatın geometri sanatı olduğunu söylüyorsunuz. Kitabın içinde de Peygamberimizin hallerini anlatırken Hz. Hatice’nin ağzından ‘açıortayım’ ifadesini okuduğumda şaşırdığımı itiraf etmeliyim…

-Aslında biz hukukçular matematiğin daha çok cebir kısmıyla uğraşırız. Ama ne yalan söyleyeyim hiçbir şey geometri kadar heyecan verici ve spekülatif olamaz. Açıortay, evet… Yeryüzündeki insanlar için en mükemmel açı 180 derecelik olanıdır, anneler mesela, çocuklarına iki kollarını 180 derece açarak sarılırlar. Bu, kutsal bilgi dediğimiz tevhidin evrensel kuşatıcılığına da denk bir açı… Son Peygamber, gökten yere doğru dimdik çekilmiş bir tür axis mundi, dikey ana eksen gibi saplanıyor yeryüzüne. Kelime-i şehadeti ancak onunla tamamlıyoruz, tam bir açıortay yani…

-“O, denizdi… Aşıktı. Alnındaki aşk yazgısı, onu her şart altında kıpır kıpır ve uyanık tutardı. Genişti kolları. Okyanustu. İçine herkesi sığdırabilecek kadar uzundu boyu. Sudandı elleri, alçakgönüllü ve sabırlı. Cümle sert kayaları,  sevgiyle okşayarak uysallaştırırdı. Üzerinde Risalet Gemisi yüzer, içinde Ümmetin garip balıkları yaşardı…“ diyorsunuz Hatice için. Anlamı çoğaltan, zenginleştiren deniz metaforu çöl tezatıyla aynı karakterde can buluyor. Bu karşıtlık anlatıyı nasıl besledi, ne yönde etkiledi?

-Bu sene Nisan ayında Mekke’deydim. Her sabah, namazdan sonraki kısa uykularımdan deniz sesiyle uyanıyordum. Çok şaşırtıcı bir şekilde dalgaların bir halı gibi kıvrılarak Beytullah’a doğru koştuğunu işitiyordum. Bir rüya olabilir. Ama sonra Mekkeli ihtiyar kadınların anlattığı kadim bir masalı işittim. Mekke’deki bir denizden bahsediyordu bu masal, uçlarına gece ve gündüzün yetişemeyeceği okyanus gibi bir şey… Bu, tam da aşkını sevdiği erkek için deniz kılmış Hz.Hatice’ye denk düşen bir metafordu. Bir gün Beytullah’a yolunuz düşerse, kıyılarında secdeye dayayacağınız alnınız, bu denizin kıpırtılarını hissedecektir. Hacıların tavaf esnasında yalınayak ve aşkla dönüşleri, tıpkı deniz dalgalarını andıran bir uğultuya sebep oluyor. Tam şurada, alnınızın ortasında hissediyorsunuz o aşk denizini… Çöl, Hz. Hatice’yi kuşatan zorlu coğrafyanın ve muhalif şehrin simgesi, deniz ise, onun çölleşmiş kalplere bir iyilik haberi gibi vurması… Çöl/Deniz, bu zıt ikiliği meczeden Hz. Hatice’nin menkıbesidir aslında…

-Pervane hikayesinde ’yanan’ ile Hz. Hatice’yi özdeşleştirmeniz beni en çok etkileyen bölüm oldu kitapta. Hatice’nin aşkının Hakkel Yakin oluşu… Tanımların gelip dayandığı son sınır burası. Adeta öznenin yerine geçen bu tanımdan daha özgün bir tanım olabileceğini düşünemiyorum bu bahse dair. O’nu aşık bir kadın olarak görmek ve göstermek nasıl mümkün oldu?

-Hz. Hatice ve Hz.Muhammed (sav)… Onlar “Ha” ve “Mim” rumuzlarıyla sırlılar… Abdullah İbni Mesud; “Ha-Mim’ler, Kuranı Kerim’in süsüdür” der mesela. Hattat İsmail Gülnihal, aşkın sırrını bu iki harf üzerinden kitabımızın kapağına taşıdı sözgelimi… Ha, Hz.Hatice’nin aşkla duaya durmuş ellerine benziyor, Mim’se aşk kuyusuna sarkıtılmış bir ip gibi, bir pınar, bir göz gibi, aşk nazarı gibi. Bu iki harf birbirlerine geçmiş, sarılmış ve bitişik halleriyle muazzam bir aşk kıssasının rumuzları. Evet Kuran-ı Kerim’in süsleri…

-Taşıdığınız mesuliyetin sizi sınırlandırdığını  hissettiniz mi yazarken?

On yıldır devam eden rutin ve ciddi bir okuma sürecim var. Son altı aylık yazma safhasındaysa çok ağır, sancılı bir süreç yaşadım. Feci bir migren nebulası, gece gündüz odaklanmanın yol açtığı harabiyet, gündüzleri bile sayıklamaya başlamıştım, yakınlarım ciddi endişeye düştüler yazım safhasında, evden dışarı çıkamıyordum, karşıdan karşıya geçmek bile zordu, sanki çalışma masasındayken bile öğle vakti ağustos güneşinin altındaydım. Gözlerim kamaşıyordu. Devasa bir mıknatıs sanki gece gündüz beni kendisine doğru çekiyordu.  Manevi yükü fevkalade ağır bir yazım serüveniydi.

-Peygamber Efendimiz’in üvey evlatlarına yani Hz. Hatice’nin önceki eşinden olan çocuklarına siyer kitaplarında gereğince yer verilmediğini fark ettim sizin kitabınızı okuduğumda. Bunun sebebi en temelde ne sizce?

- Bu kadın duyarlılığı ile ilg

ili sanırım. Bizler için çok önemli bir ayrıntıdır bu, ama erkek yazarlar nedense bunun üzerinde çok durmamış. Bir de ifade edilmeyen bilinçaltında yerleşik düşüncelerimiz var. Bir kadının dul olması, zihinlerde negatif basınç sahasına yol açabiliyor. İnsanlar bunu bir tür nakısa, eksiklik veya imtihan olarak aktarmayı yeğliyorlar… Veya bu konuda susmayı tercih ediyorlar. Her kadın kendi kaderini avuçlarında taşır. Oysa Hz.Hatice’nin avuçlarında yeryüzünün kaderi yazılıydı. O, Sevgili’nin Sevgilisi olan bir kadındı. Onun hayatındaki hiçbirşey geçiştirilemez… 
 


-Cennetle müjdelenen kadınlardan Asiye kaldı yazmadığınız. Hazırlıklarına başladınız mı, nasıl bir çalışma içindesiniz?

Yorgunum. Uzun ve meşakkatli bir yolculuktan yeni dönmüş gibiyim. Yazmayı  değil şimdilik okumayı ve dinlemeyi düşünüyorum. Yazının bir kaderi vardır. Bize bahşedilen kelimeler ne kadarsa, bahtımıza o çıkar. Allah Kerim’dir… 


Çöl/ Deniz Hz. Hatice / Sibel Eraslan / Timaş Yayınları / İstanbul 2009

(YENİ ŞAFAK KİTAP, 02 EYLÜL 2009)

SİBEL ERASLAN’LA SÖYLEŞİ / AYŞE DÜZKAN

KADINLARDA HİLKATİN KOKUSU VARDIR

Sibel Eraslan, Fatıma ile başlayıp Meryem’le süren hikâyelerinde bu kez Hazreti Hatice’yi anlatıyor

Önce Fatıma, ardından Meryem, ve şimdi Hazreti Hatice. Sizi bu kadınları yazmaya iten ne oldu?

Öncelikle kadın olmaları, onları bana yakın kılıyor. Ama bu zor bir yakınlık aynı zamanda. Çünkü onlar, asırlardır saygıdeğer olmakla birlikte suskun birer arka tema olarak, tarihin uzaklaştırdığı isimler de… 2003’te ‘Kadın Oradaydı’ projesiyle başladı aslında bu kadınları okuma ve yazma maceram. 12 kadın yazar, 12 dinsel kadın figürü yazacaktık. Sonra tek başıma devam ettim.

Dinler tarihi erkekler tarafından yazıldı. İki asırdır bu alana el atan kadınlar var. Bu kitabı bu çabalar içinde düşünebilir miyiz?

Bahsettiğiniz iki yüzyıllık süreç, zorlu sansür duvarlarıyla çevrilidir. Hem politik, seküler ön yargılar hem de erkekler lehine vazedilmiş geleneksel seçkincilik, kadın yazarları oldukça geç zamanlara ertelemiştir. Evet 1800’lerin ikinci yarısından itibaren kadın yazarların dini simgesel kadın figürlerini tedirginlik ve didaktiklik sarkacı arasındaki kısık salınımlarla da olsa yazdıklarını görüyoruz. Ama buna edebi çabadan çok misyon diyebilirim. Mesela Fatma Aliye Hanım ve Prenses Kadriye Hüseyin Hanımların çalışmaları, öğreticilik misyonundan yola çıkan çalışmalar. Ama edebiyat başka bir şey. Kutsal kadınları edebiyatın içine çağırmak çok kolay değil. İsimlerini bile uluorta söyleyip yazamıyorsunuz mesela. Mukaddesat halesi karşısında edebiyatçının dili tutulur, gözleri kamaşır, bununla baş etmek çok zor bir iş… Bu kadınlardaki baskın epik parıltı, onların gerçek ve küçük dünyalarına erişmekte bir yazar için aşılması güç engellere dönüşebiliyor…

Kitaptaki Hatice hayatının her döneminde güçlü, ayakları üzerinde duran bir kadın.

Onun geçirdiği nice zorlu hayat tecrübeleri ona müthiş bir basiret gücü vermişti. Hatice, kelime olarak erken doğan, erken uyanan, erken yol alan anlamlarında. Allah, son peygamberini yeryüzünde bir kadınla destekliyor, Hz. Hatice muazzam bir aşk madeni. O olmasaydı, son peygamberin üzerini kim örtecekti? Onun aşkı, peygamberin giysisi, örtüsüdür…

Hazreti Hatice nasıl bir kişilikti?

Her şeyden önce, hayata bağlılığın, direncin simgesi. Su gibi sabırla yol alan, kırılgan ve küçük elleriyle en sert kayaçların içinde bile kendine yürüyecek, işleyecek yol bulabilen birisi Hz.Hatice… Bu yüzden kitabın ismine Çöl/Deniz dedim. O, çölün içinde denizdi. Çölleşmiş yüreklere, denizin çağrısını engin ve dingin merhametiyle fısıldayan bir kadın…

Müslümanlık tarihindeki yeri ve önemi nedir?

Vahyin eviydi, giysisiydi, örtüsüydü Hz.Hatice…

Sizi önce bir eylemci sonra bir örgütçü olarak tanıdık. Hazreti Hatice ile sizin hayatınız arasında nasıl bir bağ var?

Hz.Fatıma’yı araştırmaya başladığım 1998’de daha feminist bir girişimdi kendi adıma söyleyecek olursam. Dindar kadınlar olarak, tarihin içinde kendi cinsimize dair başlangıçlarımızı keşfetme, heyecan verici ve aydınlanmacı bir uğraşıydı. Ütopya, hala kanımı kaynatan bir şey… Ama 10 yıl içinde kadınlarla başlayan izlek takibim, ummadığım şekilde beni Yaratıcı ve Yaratım üzerine düşünür hale getirdi… Büyük ülkülerim ve kurtarmacılıklarım yanında kendi küçüklüğümü, noksanlığımı, kusurlarımı fark etmeme yol açtı bu süreç. Arabi, ‘kadınlarda hilkatin kokusu vardır’ diyor. Kadınlardan başlayıp, kendi içime dönen bir macera.

Hz. Muhammed ‘Savaş istemeyin barışın kıymetini bilin’ demiştir

Sizin anlattığınız Hazreti Muhammed cenkleri, kahramanlıkları, zaferleri anlatılan Hazreti Muhammed’den farklı. Kız babası olmakla övünen, ayrıntılara dikkat eden, zayıflarla ilgilenen bir adam. Bunu anlatır mısınız?

Hz. peygamberin savaşlarla geçen zamanı, 63 yıllık ömründe sadece 34 güne tekabül eder. Kız çocuklarının diri diri toprağa gömüldüğü bir zeminde, kendisini ‘ben kızlar babasıyım’ diye tanıtan, kölelerle, fakirlerle, gençlerle ve kadınlarla başlattığı dostluk hareketini, toplumsal eşitsizliğe dayalı sisteme karşı devrimci bir itiraz gücü olarak ikame eden bir kişi… Vefat ettiği zaman, zırhı Yahudi bir esnafta ipotek altındaydı, öğrencileri yemek yemeden ağzına bir lokma koymayan bir öğretmen, kızı Fatıma eve girdiğinde ayağa kalkıp ona yer veren, alnından öpen, torunlarıyla koşu yarışı yapan, devesinden katırına kadar hayvanlarına bile isimleriyle hitap eden, rüzgar çıktığında telaşla dua ederken sırtından hırkası düşen, yağmur yağdığında başındaki sargıyı çözüp saçlarını ıslatan, Hasan ve Hüseyin’i kucağında uyutan, mescitteki kadınlara el sallayan, hal hatır soran, kuşu öldüğü için ağlayan bir çocuğun kuş taziyesine giden birisi… Savaşı istemeyin, barışın kıymetini bilin diye öğüt veren merhamet şahikası…

Hikaye yazıya geçmiş rüyadır

Anlatınızda rüyaların çok büyük önemi var. Rüya nedir, bize neyi gösterir, rüyalarla ilgili ne yapmak gerekir, anlatır mısınız?

Doğu için rüya, en eski günlerden beri, bilgi yöntemlerinden birisidir. Tevrat ve İncil  de tıpkı Kur’an-ı Kerim gibi, rüyalara atıf yaparlar, mitolojik, epik tüm anlatılar rüyalar üzerine kurarlar söz ağlarını. Edebiyat, özel olarak tahkiye sanatı da gündüz görülen düşler gibidir. Yazıya geçmiş rüyaya, hikaye diyoruz. Çöl/Deniz kitabı, aslında benim gördüğüm bir düş. Geçtiğimiz Nisan ayında Mekke’deydim. Kısa uykularımdan her seferinde deniz ve dalga sesiyle uyanıyordum. Kitabın ve aslında benim kaderim, bu deniz rüyasıyla ilgiliydi… Rüyadaki kadın, deniz gibi kuşatıp sarmıştı beni, ismi Hatice’ydi…

Tarih ipliklerini büken her daim kadınlar oldu

Hazreti Hatice’nin el uzattığı, yardımcı olduğu kadınlar var. Bunun manası nedir, anlatır mısınız?

Biz de elimizden geldiğince öyle değil miyiz? Kadın olmanın, kız çocuğu olmanın, annelik tecrübesinin verdiği hayat bilgisiyle, etrafımızı çekip çevirmek zorunda hissederiz kendimizi. Evet belki ilk bakışta kadın cinsine dair ağır yükümlülükler gibi gözüküyor bu bakış. Ama tabiat baba demeyiz mesela, tabiat tüm dillerde annedir. Buradan bakınca kadın, edilgen gibi durduğu anlarda bile hayatın gerçek kurucusudur. Yunan Mitolojisi’ndeki ev-ocak perisi Hestia mesela, history kelimesi buradan türemiştir, biz de esatir deriz… Yani tarih… Kılıç ve mühür üzerinden yürüdüğü düşünülen Tarih, aslında biz kadınların ev-ocak algısı üzerinden tüter. Masal, ağıt, ninni, menkıbe gibi kadınsı anlatılar büker tarihin ipliklerini. Ne ki yazı dediğimiz şey, siyasal bir güçtür aynı zamanda ve kadınlar uzun yıllar boyu yazıya yasaklanmıştır. Kadının yazması bir tür kıyamet alametine denk uğursuzluk gibi algılanmıştır. Bu feci ve modernist bir kırılmadır: Söz kadının, yazı erkeğin gibi… Kadınların kadınları desteklemesi, bu kadim tecrübeyle ilgili. Yine de başardığımızı söyleyemem. Ama 1500 yıl önce Hz. Hatice, bunun öncülerindendi… Evi, yoksulların, kimsesizlerin, evsiz kadınların, esir kadınların, mültecilerin, yetim kızların sığınağıydı. Kalbi öyle geniş ki, asırlar sonra ben bile içine girip dinlenebiliyorum…

(STAR KİTAP, 05 EYLÜL 2009)