Edebistan.com - Edebiyat » Edebistan Söyleşileri

ADALET AĞAOĞLU İLE SÖYLEŞİ

HAYRİYE ÜNAL — Thu, 01 Sep 2011 13:24:23 +0000

ADALET AĞAOĞLU’YLA ROMANLARI, ÖYKÜLERİ VE TİYATROLARI ÜZERİNE: “HİÇBİR ŞEYDEN ÖĞRENMEDİM YAZARAK ÖĞRENDİĞİM KADAR.”

— Yazarlığa tiyatro eleştirisi ve şiir yazarak başladınız. Sonra oyun yazdınız. Oyunlarınızda toplumun sorunlarını, güncel gelişmeleri ve bireyin dramını toplumsal bağlamda işlediniz. Oyunlarınız tiyatrolarda oynandı. Radyo oyunlarınızdan bazıları yabancı radyolarda seslendirildi. Daha sonra romanlar ve öyküler yazdınız. Bir Düğün Gecesi önemli ödüller aldı. Çalışmalarınız üzerine birçok yazı ve kitap yazıldı. Bugünden geriye baktığınızda; “yapmak istediklerimi yapabildim, tatmin oldum” diyebilir misiniz?

— Yazarlık serüvenimi özetlemeniz beni edebiyat türleri alanında ucu sonu belirsiz arayışlarıma aldı götürdü. Aradıklarımı bulabildim mi, yapmak istediklerimi yapabildim mi? Bu sorunuz karşısında düşünüp kalmaktayım. “Evet, buldum” ya da “hayır, hiç” diye kestirip atmakta dara düşmekteyim. Çünkü, önünde sonunda her yeni adımımı bir öncekini yeterli bulmadığım için atmış bir yazarım. Tiyatro oyunlarından romana, romandan hikâyeye geçişlerimde de denemeler, değiniler derken yıllar sonra bir sahne oyunu daha yazışımda aynı yetmezlik duygum baskın olmuştur. Hayatın somutlukla akışı çerçevesinde daha farklı kışkırtılar da var tabii. Örnekse ruhsal bunalım, daralma, kaygı ya da ânî bir aydınlanmaya uğramışlık hali gibi… Özellikle, bir trafik saldısına uğramam nedeniyle tanışmak zorunda kaldığım çaresizlik, bunun yanısıra mahcubiyet halleriyle yatıp kalkmaya başlamam gibi.

Aslolan bütün bunların nasıl kurgulanması gerektiğinin peşini kovalamak. Bu arayışlarım hâlâ daha sürmekte. Onun için: “Evet tamam, yapmak istediklerimi yaptım bitti,” demem epey güç. Ancak şöyle bir doygunluğum olduğunu hissedebiliyorum: “Benim yazarlığa başladığım sıralarda, şiirlerim arada bir şurda burda çıkarken olduğu gibi oyunlarım oynanırken, romanlarım, hikâyelerim yayınlanırken de hem yazılı hem görsel planda geniş bir tanıtım ağı sözkonusu değildi. Bir iki ‘külyutmaz’ edebiyat eleştirmeni vardı ama onlar da kalemi ellerine; ‘ben sevdim, herkes sevsin, bu eser yaygınlaşsın, satışı artsın, yazarı da daha iyiye doğru cesaret bulsun,’ diye değil, sanki hemen hemen yazarda bir kusur ‘yakalamak’ için alırlar; araya taraya bulurlardı da… Fakaaat, buna karşılık ‘okur’ denilebilecek, okudukları üstüne tartışmaya açık bir okur ‘kabilesi’ de vardı. Artık bu kabile üyelerinin kulaktan kulağa fısıldanışlarının etkisine göre ya vardınız, ya yoktunuz. İşte ben, belki de yeri ve zamanına uygun düştüğünden bu okurun benimsediği, hattâ giderek sahiplendiği yazarlardan biriyim sanki.”

Zamanın akışıyla okur sayısı, kalitesi, tutumu değişmiş olsa da, nihayetinde ben onunla hep elele yürümüş, değişip dönüşmüşüm duygusu içindeyim. Kısacası galiba kendi okurumun yazarıyım. Bunun böyle altını çiziyorum, çünkü herhalde biliyorsunuz, ilkinden sonuna kadar bütün eserlerimin içlerinden parçalar eşliğinde ele alındığı Seçmeler kitabımın yeni basımı İş Kültür Yayınları tarafından Okurunun Yazarı diye yapılmıştır. Bir bakıma aynı okur edebiyat incelemelerini, eleştirmenlerini de kendine kattığına göre, ona olan borcumu çeşitli engellemelere rağmen sabrım ve enerjim oranında ödemiş bulunduğumu düşünüyorum. Bu anlamda içim oldukça rahat.

— “Kırılma ânı” dediğiniz bilinçlilik durumlarını önemsiyorsunuz. Bütün romanlarınızda böyle toplumsal kırılma anlarına yönelik bir zaman çerçevesi kurdunuz. Kırılma anları bireyler üzerinde de köktenci değişikliklere yol açıyor. Romanlardaki bireylerin özellikle bu değişiklikleri üzerinde izlememizi sağlayan göstergeler olduğu söylenebilir mi? Eğer böyleyse bireylere nisbeten edilgen bir kimlik de yüklenmiş olmaz mı?

— ‘Kırılma ânı’nı ‘Aydınlanma ânı’ ile eşdeğerde tutmuşumdur. Sorunuz da zaten bunu böyle içermekte. Hani bir şey için elimizi alnımıza vurarak: “Hay Allah yahu!.” dediğimiz bilince çıkma ânı… ‘Kırılma’ ise yükselip gelen bir dalganın tepe noktasından kırılarak parça parça dağılması ânı olduğu kadar, insanın ânî bir düşkırıklığına uğrayarak yıkıma uğrama hali…

Söylemek fazla ama, toplumları bireyler yaptığı gibi bireyleri de tarihsel, siyasal ve ekonomik koşullarıyla toplumlar yapar. Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin ana sloganlarından biri de: “Tarihi yapan el seni de yapar” gibi bir şeydi. Ben bu sloganı Ölmeye Yatmak romanımda bir hayli deforme ederek açıkcası tersinden bakarak kullandım. ‘Kırılma ânları’ aynı zamanda da bilinci harekete geçirme ânlarıdır. Romanlarımın kişilerinde böyle sarsılışları, sarsılarak uyanışları âniden olup bitmiş sanılan ayrıntılarla verdiğimi sanıyorum. Kırılmalar, düş kırıklığına uğramalar kararmaya, umutsuzluğa mı yolaçar? Hayır, tam tersine! Yabancı yazarlardan Rollo May’ın dediği gibi: “İnsanoğlunun en hayırlı lâneti kırılma, daralma, çaresizlik duygusudur. Üstünüze dar gelen gömleği yırtmak, düğmelerini koparıp koparıp atmak istemez misiniz? İşte tam böyle bir şey. Kırılma ve daralmanın temel kışkırtısı ne olabilir? Özgürlük arayışı! Bağımsızlaşmak, tam kendisi olmak özlemi, hırsı… Kurtulmaya, hareketlenmeye ne kadar esaslı bir çağrıdır bu. Öyle değil mi?

Amerikalı psikiyatr ve felsefeci yazar Rollo May’ın Yaratma Cesareti kitabını okurken bakın işte şu satırlarının da altını çizmişim: “Sanatçı için ‘başkaldıran’ sözünü kullandığımda ‘ihtilalcilik’ ya da dekanın, rektörün bürosunu ele geçirmek gibi şeylerden bahsetmiyorum. Bu bambaşka bir mesele. Sanatçılar (yazarlar) genellikle kendi iç imgeleri ve hülyalarına dalmış yumuşak huylu insanlardır. Ama tam da işte bu onları baskıcı bir toplum için korkulu kılar. (Kaygıya sokar.) Çünkü sanatçılar (yazarlar) insanoğlunun kafa tutma gücünün taşıyıcılarıdır. Kendilerini ‘Tanrının Yaradılış’ sırasındaki kaostan biçimi, (kargaşadan düzeni) yaratması gibi kaosun içine ona biçim vermek için gömülmeyi severler. Gündelik, duygusuz, alışılageldik olandan hiçbir zaman hazzetmeyerek devamlı yeni dünyalara doğru ileri atılırlar. Böylece ‘soyun yaratılmamış vicdanının’ yaratıcıları olurlar.”

R. May’ın “insanın en hayırlı lâneti daralmadır,” dediği şeyi açıklaması işte böyle: Kaos’un içinden insanın insan gibi yaşama hakkını çıkarmak. Bir yerde de: “Geçiş ve değişim dönemleri psikolojisinin bütün olumsuzlukları daha iyi, daha güzel bir geleceğin göstergeleridir” demekte. Ben de buna karşı: “Çok iyi, ama teşhise dikkat!” uyarısı yapmadan geçemiyeceğim.

— Başka romanlardan parça parça toplayabileceğimiz, yani bir etkisini veya izini gördüğümüz, yakın tarihi de kapsayan günün gerçekliği romanlarınızda özellikle “Dar Zamanlar” üçlemesinde somut bir zemin olarak beliriyor. İnsan, yaşamadığı bir zamanın psikolojisini bu roman aracılığıyla yaşamış gibi içselleştirebilir. Bir romanın toplumsal ve siyasi koşullarla âdeta zamanla bağımlı diyebileceğimiz şekilde biçimlenmesi etkileyici olmakla birlikte, zaman ilerledikçe romanın bazı yönlerden eskimesine yol açabilir mi? Okur yakın tarih bilgisinden uzaklaştıkça romandaki bazı alegorileri anlamlandırmakta zorlanabilir mi? Sizin ifadenizle “tarihle oynamak” bir edebiyatçı için “ateşle oynamak”a dönüşebilir mi?

— Zaman aşımı ya da anakronizm bağlamındaki endişelerinizde bir haklılık payı var. Ancak, –hayli gülesim gelmekte ama– özellikle içinde bulunduğumuz bu zaman parçasında şuna da dikkat edelim: Haliyle tavrıyla günümüzde nerdeyse her şeyi işgal etmiş bulunan postmodern etiketli edebiyat, roman ‘her zaman her şey olabilir, tarih de, toplumsal yapılar da değişebilir; değerler sistemi görecelidir, yapılan yapılmış, yazılan yazılmıştır, anlatılacak olan çoktan anlatılmıştır; yani artık zaman zamansızdır; yerkürenin dışındadır’ vbg. kendine has ‘ilkelerle’ yazılmakta, hani sanki bunlar yepyeni bir yaratıymış gibi sunulmak istenmekteyse de onu buraya getirenin dünlerde, uzaklarda kalmış, ‘unutulmaya mahkûm’ sayılan birikimin ‘özgürce’ kullanılmasından ibaret bulunduğudur. Değil mi? Aydınlanma döneminin başlarında, hemen hemen aynı ‘tarihi’ zamanlarda, Ortaçağ’dan Rönesans’a geçişin, öyleki bir günden ertesi güne olmayan bir geçişin sınırlarında ortaya çıkmış Rabelais ile Montaigne’in, yetmedi, Cervantes’le Shakespeare’in ağlarken gülen, gülerken ağlayan insanlarının ruhundan esinlenememiş birinden bugünün sahici anlamındaki postmoderni de çıkmaz. Çünkü ne olsa, hazırına konmak da burun deliklerinin şöyle şöyle oynamasını gerektirir. Olup bitmişin kokusunu almayı… ‘Tarih olup bitmiş bir şeydir’ diye bakmamak lazım.

Bugün ben, hattâ yeniden beslenmek için dönüp dönüp Tolstoy’un Savaş ve Barış’ını, Stendhal’in Kırmızı ve Siyah’ını, nasıl desem meselâ Günter Grass’ın Teneke Trampet’ini Orleans Dükü’nün özel sekreteri subaydan yazar Choderlos de Laclos’un Tehlikeli Alâkalar’ını okuyor, okumak istiyorsam bu herhalde yaşadıkları dönemi, günübirlik olup bitenleri estetik boyutlarla ruhuma ve beynime nakşettikleri için oluyor. Alegorileri bugünkü gözlüğümle ufku daha geniş biçimde anlamlandırabiliyorum. İçinde yaşadığım zamanın zihniyetini daha derinliğine kavrayabiliyorum. Hattâ “Aaa, Stendhal bizim çıkarcı-dönek Şefik beyi tanımış mıydı ki Julien Sorel’i böyle yazabildi!” gibi bir şeyler dediğim de oluyor. Hattâ durup dururken Tarık Buğra’nın romanlarından ‘Firavun İman’ındaki ruhunu şeytana satmış Yusuf ‘bey’ aklıma düşüvermekte…

Yok canım, zamanın ilerlemesi günceli anlatan eserlerin mutlaka eskimesine, yokolup gitmesine yolaçmaz. Taş değerliyse değerlidir. Zaman ilerledikçe değeri de artar. ‘Tarihle oynamayı’ göze almak gerekir; ‘Ateşle oynama’ tehlikesini içerse de geleceği hayal etmekte çok işe yarayabilir…

— Siyasal tutum ile yaşamsal/sanatsal gerçekler arasında bir çelişik durum yaşadığınız oldu mu? Döneminizin kadın yazarlarında görülen temel çelişki (devrimci tutum ve burjuva duyarlığı… çelişkileri) sizin öykünüze de yansıdı mı? Bu yazarlar siyasi anlayış/tutum adına yoksulların yanında yer almak isteseler de bireysel seçimleri burjuva duyarlığıdır…

— Hayatla sanat arasındaki asıl büyük çelişkiyi üniversiteyi bitirdikten sonra çalışmaya başladığım Ankara Radyosu’nda ve bunun süreği olarak TRT’de geçirdiğim yıllarda yaşadım. Hem kadının ikinci sınıflıktan kurtuluşunun her şeyden önce ekonomik bağımsızlığa kavuşmasıyla mümkün olacağı düşüncesi taşıyor hem de “acaba ben toplumu aydınlatmaya radyo yayınları yoluyla mı katkıda bulunabilirim, yoksa yazdığım kitapların yayınlanması yoluyla mı” diye düşünerek. Ne olsa bir kadının hem yazarak kitapların geliriyle geçinmesi olanaksız hem de genelde okur/yazarı çok az olan bir toplumda insanımıza parayla satın alacağı kitap yerine her evde bulunan radyonun sesiyle ulaşmak daha iyi, gibi bir ikilem içinde –bir yandan evi çekip çevirirken– geceleri sabahlara kadar radyo metinleri yazıyor, radyo, sahne oyunları yazmaya çalışarak günlükler doldurup duruyordum… Bendeki bu ikilemin ortadan kalkması sanırım ‘demokratik sola’ yatkın ve yakınlığım nedeniyle, yani siyasal bağlamda oldu. TRT’den istifa etmek zorunda bırakıldım. Aslî yazarlığıma da böylece kavuşmuş bulundum.

Açıkça söyleyeyim, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin ilk kuşak üyelerinden olmasaydım, (Osmanlı Tanzimatı’nın ışığında çoğu defa Batılı uzmanlar, mürebbiyeler tarafından evde eğitilen paşa kızları, torunları arasında da bulunmadığıma göre) yazmayı bu kadar istekle sürdüremezdim. Ne de olsa, Cumhuriyet’in Batılılaşma ideolojisi karşısında eskinin yükünü henüz içinden çıkarıp atamamışların kızlarından biriyim. Fakat gariptir, ‘Küçük burjuva hümanizmasını’ sadece duygusal bir güdü diye algıladığımdan olacak, devlet için halk değil, halk için devlet düşünceme, genelde bu yönden işleyen muhalefetime rağmen hiçbir zaman popülist bir duyarlıkla yazmadım. Kadınlık durumum bakımından ise ezen erkek-ezilen kadın formülünün kesinliği de benim temel çelişkilerimden biri olmadı. ‘Erkeği bu erkek yapan’ bütün koşullara gözümü dikmek, insanı kendi varlık koşullarının belirlediği insan makamında anlamaya çalışmaktan büyük heyecan duydum. Yaratıcı yazarlara, edebiyatçılara ‘kadın’, ‘erkek’ diye cins ayrımı kullanmak yerine ‘yazar cinsi’ denmesi bana tam anlamıyla bütünleştirici geliyor. Tabii benim bu yaklaşımıma eğilen radikal feminist ‘kadın’ incelemecilerden birinin yazısında “yani siz cinsiyetsiz misiniz?” sorusuna göğüs gererek… Kendisi de yaratıcı yazarlardan biri olsaydı: “Biyolojik olarak kadınsınız, ama galiba çok cinsli bir kadınsınız” da diyebilirdi pekâlâ. Yine de ‘yazar cinsi’ gibi bir kavramın yanına şu kadarcık yaklaşamamış olurdu doğrusu…

— Nerdeyse aynı zamanda ilk romanınız ve ilk öykü kitabınız yayımlandı. En çok da ikisinin içeriğine yaslanarak öznel bir gözlemi aktarmama izin verirseniz; genelde öykülerde yoksul, mahpus bireyler veya onların yakınlarının (ama genelde toplumsal olarak alt katmanlardaki kişilerin) dram ve çelişkileri, onlar üzerinde hayatın/kapitalizmin/sosyal düzenin eziciliği ve edilgenleştirici ağırlığı işlenirken, romanlarda daha gelişmiş bireylerin iç dünyası, yaşamı ve seçimleri irdeleniyor. Merak ettiğim şu: Edebî tür olarak romanın imkanları nispeten gelişmiş bireyi veya aydını işlemeye öyküye oranla daha uygun mu görünür size? Veya hayatın/sosyal nizamın kişi üzerindeki eziciliği yoksullar üzerinde daha keskin etkiler (dolayısıyla kısa süreli gözleme daha uygun etkiler) bıraktığı için öyküye daha uygun mudur sizce? Fikrimin İnce Gülü’nü dışarıda tutarak soruyorum.

— Gözleminiz, hikâyelerimle romanlarım arasındaki farka bakışınız bütünüyle geçerli. Bunlara şunu da ekleyebilirim: Eminim biliyorsunuzdur; ben alışılmışın dışında kaldım. Romana hikâyeden sonra geçmiş değilim. Oldukça tanınmış bir oyun yazarıyken birden romana kucak açtım; burdan da tek hikâye yayınlatmaksızın yedi hikâyelik bir kitap olan Yüksek Gerilim’i yayınlattım. O sıralarda edebiyat alanında çok tartışılan konu ‘toplumsal gerçekçilik’ idi. Hikâye olarak somut örnekleri ortada pek görülmeyen bu tartışmalar bana sürekli Gramci’in hapishanede yazdığı satırlar arasında bulunan ‘Gerçek her zaman devrimcidir’ sözünü hatırlatıyordu. İçimde ‘toplumsal gerçekçilik’, ‘edebiyat/ideoloji’ tartışmalarına bir cevap hazırlama hevesi uyandı. Sorunuzda hikâyeler (yani işte öyküler) bağlamında değindiğiniz sınıfsal durumların, burdaki olgu ve olayların herbirinin kendilerine özgü anlatımına, içeriğine uygun bir üslûp bir biçim yaratma deneyine giriştim. Bu kitaptaki öykülerin her birinin anlatımı birbirinden hemen hemen farklıdır. Bu deneyleri yedi ayrı örnekle romanda yapamazdım. Hemen göze alınamayacak kadar uzun iş… Bunu daha sonraki yıllara bıraktım, derken kuşkusuz, gele gele Fikrimin İnce Gülü’ne toslamam da bir anlamda kaçınılmaz oldu. Bir “kadın yazar” tarafından yazılmış ve yazarla sınıfsal, düşünsel, kültürel hiçbir yakınlığı bulunmayan bir ‘erkek’ kahramanla karşılaşmak okur katında bir şaşkınlık yarattı yaratmasına.

Kapitalist sistemin kendine yabancılaştırdığı insanı Bayram’la zamanın en gözde markalarından arabası arasındaki tutkulu aşk bağlamında GÖSTERMEK ya işime geldi, ya kolayıma gitti. Herhalde kolayıma gitti, çünkü sorunuzda parmak bastığınız gibi yetim, öksüz, parasız pulsuz köylüden işçi bir yurttaşa ‘üst kültür’ sahibi bir ‘aydın kimlik’ gömleği giydiremezdim. Bayram’a üstten bir gömlek giydirmek yerine kendisi gibi olması gerektiği gibi bıraktım. İtiraf edeyim, bu da yazarın düşünsel kurtlarını dökmekten fedakârlık ettiği anlamına gelmelidir.

— Yine öykü ve romanlarınız arasında gördüğüm bir fark var: Romanlarda ısrarla peşine düştüğüm halde neşe veya bunun çeşitlemesi, örneğin ironi, alay, herhangi bir gülmece unsuru ya yok ya da olabildiğince zihinselleştirilmiş. Oysa öykülere bakınca, örneğin “Adi Suçlu”, “Bileyici”, “Teşekkür Ederim” veya “Muz” öyküleri aklıma geliyor. Bütünüyle kara mizahın öyküyü biçimlediği görülüyor. İroni ile daha çok yaygın/baskın anlayışlara karşı eleştirel bakışınızı ifade ediyorsunuz. Gündelik hayatta yaşadığımız pek çok gülünç ama acınası hâlleri ironi diliyle izah ediyorsunuz. Yüksek Gerilim’deki “Yol”, “Özgürlükçü”, “Gün Üç Dakika”; Sessizliğin İlk Sesi’ndeki “Yan Kapı”, “Kulak Tıkaçları”; Hadi Gidelim’deki, “Kimi Zaman da…”, “Şiir ve Sinek”; Hayatı Savunma Biçimleri’ndeki “Çınlama”, “Tanrı’nın Sonuncu Tebliği” gibi. Romanlarda acı, çatışma ve gerginlik bütün keskinliğiyle omuzlara çökerken, öykülerde insanı bir nebze hafifleten, “dünya işleri işte böyledir” yargısına götüren bir süreç var âdeta. Üçüncü bir fark da romanlarda bireyler ölümü ister gibi; intihar romanların etkin bir izleği; oysa öykülerde ölüm bireyleri âdeta gafil avlıyor. Hepsi yaşamak için mücadele eden kişiler, ölüme neredeyse bir hastalık gibi yakalanıyor. Ne dersiniz? Bir de ironi, öykülerinizde size nasıl, hangi olanakları sağlıyor?

— Aaa bakın, bu çok tuhaf… Benim romanlarımın ironi yüklü olduğu çok söylenmiş, yazılmıştır da, hikâyelerimin neşe dolu olduğundan söz açan pek olmamıştır. Ancak romanlarımın ‘ağır’ olduğu, anlayıp anlamlandırmanın her okurun harcı olmayacağı bana epeyce hissettirilmiştir. Sizin dediğiniz ‘öyküler’in romanlarıma göre, hadi diyelim ki içaçıcılığı, umut aşılayıcılığı şundan ileri gelmiş olabilir. Hikâye’yi başından beri hep küçük bir olguyu, bir olayı, bir bakışı, bir duruşu, bir ânlık iççekişi, bir ut sesini, parodik bir hali ANLATMAK diye anlamışımdır. Hikâye kelimesinin yerini ‘öykü’ye bırakmasına da bu nedenle bir türlü ısınamamışımdır. ‘Öykü’nün fiili yok. Hareketsiz. Karşımızdaki birine; “Dur sana bir hikâye anlatayım da gör.” denilip durulması her şeyi açıklar sanıyorum. Biri birine ‘öykü’ değil bir ‘hikâye anlatırken’ dinleyeni de kendine katmak ister. Anlatacağını daha çekici kılmak için mimikler, jestler yapar, işin ağlanacak yönlerinden çok gülünecek yanlarını ortaya çıkarmaya çalışır. Kişiler arasındaki huy farklarını ortaya çıkarmak da, birini ötekiyle karşılaştırmak da bunun en işlek yanlarından biridir. Cimriyle cömertin bir dilenci karşısındaki farklı tutumlarını göstermek, meseleyi acıyı unutturacak kadar gülünç kılmaya yeter de artar bile. Tabii bu arada yazarın içindeki muziplik yanı da hesaba katılmalı. Ben üç erkek kardeş arasında tek kız çocuğuyum. Biz dört kardeş babamızı açık açık eleştirmediğimiz için onun oturup kalkmasına kadar her şeyini gülünçleştirirdik; bütün söyleyip ettiklerinin bir gülünç yanını bularak kıkırdaşırdık. Hikâyelerimde görünen acılı neşe böyle bir alışkanlıktan da ileri gelebilir ve herhalde gayet iyi bilirsiniz, romanlar pek çok hikâyenin adabınca yan yana dokunmasıyla bütünlenir; bu dokunuşlar romanların çok boyutluluğunu, düşünsel derinliğini sağlamak için ‘işe yarar.’ Kısaca şöyle de diyebilirdim: Hikâyeler anlatılır, romanlar okunur. Romanlarımdaki ‘intihar’ izleğinin öne çıkması üstüne görüşünüzde haklısınız. Bu kitaplarımın hemen hepsinde zamanla, mekânla hesaplaşmanın yanısıra kimliklerin karakterleşmesi, birer kişi olunabilmesi/olunamaması ile hesaplaşılması da söz konusudur.

Kütle ve birey arasındaki uçurum derinleştikçe yalnızlaşan ‘kişi’ye kendi kendini ortadan kaldırmaktan başka çıkar yol kalmayabilir. Dikkat etmişsinizdir; romanlarımdaki ‘intihar’ izleği hep ‘aydın hesaplaşmaları’ üstünedir. Artık içinde yaşadığımız ‘nükleer çağ’ın değerleriyle hesaplaşan Hayır… romanım da durum dönüp dolaşıp Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı hesaplaşmasına kadar dayanmıştır. Mecburen!

İzninizle size bu romandaki şöyle bir çığlığı hatırlatayım da bu sorunuz burada bu kadarla kalsın: Her durumda özgür kimliğimizi koruyabilmek ancak edimle söylenebilecek şu tek ve son söze bağlı: Hayır…

— Ülkemizde öykü yazarlarının sonradan roman yazması sık rastlanan bir durum. Her iki türün de hakkını verdikten sonra tartışılacak bir durum yok elbette ama ilgi çekici olan şu: Roman yazdıktan (üstelik çok emek verilmiş bir romandan) sonra öykü yazan ilk sizsiniz. İki şeyi merak ediyorum: Bu teknik bir tercih miydi? Bilinçli bir seçim mi? Roman bittikten sonra içinizde bitmemiş olan ve daha keskin anlatmak istediğiniz temalar tarafından bir baskı mı hissettiniz? Sizi roman ya da öykü yazmaya iten nedenler nasıl farklılaşıyor?

— Hay Allah, böyle bir sorunuz olduğunu önceden bilseydim, bundan öncekilerde o kadar uzunboylu konuşmazdım. Anlatmaya çalıştığım gibi işte, bir türden ötekine geçişler elbette bilinçli bir seçimimdi. Oyun yazarlığından Ölmeye Yatmak’la romana geçişim gibi: Türkiye Cumhuriyeti’nin doğu-batı gibi iki kültür arasında sıkışıp kalmasını, Cumhuriyet toplumunun hemen bütün katmanlarında hissedilen rahatsızlığı teşhis edip ameliyat masasına yatırmayı sahne oyunu olarak yazamazdım. Tiyatro sanatı toplu yapılan bir iş ve yazarın metni daha ortaya çıkmadan sansüre uğrama ihtimali bile çok fazla. Roman ise yazarı tarafından tek başına yaratılır. Yeter ki virgülüne kadar tam olarak basılsın. Basıldıktan sonra artık o, o’dur. Yazarın dediği dedik, öttürdüğü düdüktür…

Ben bir de Göç Temizliği ile ‘anı-roman’ türü icat etmişimdir. Bilinçle aranıp bulunmuştur. Çünkü burda sözkonusu olan çocukluk anılarını, hayat hikâyesini falan yazmak değildir; içinde yirmi beş yıla yakın çalışılmış bir odanın ‘hafızasından’ dökülenlerin kurgulanıp Ruh Üşümesi’ne ‘oda romanı’ demeyi seçmem de böyle: Bu roman çok çalgılı orkestral bir roman değil, az çalgılı, olup olabileceği kadar intim bir oda müziği kıvamında olsun istenmiştir tarafımdan…

— Dar Zamanlar’da Aysel’in duyarlı kişiliği sorunları paratoner gibi üzerine çekiyor. Koca bir toplumun ağırlığı sanki onun üzerinde. Durmaksızın düşünen bir kişiliği var. Buna rağmen çözüme yönelik bir düşünme biçimi yok. Ahmet Oktay’ın Üç Beş Kişi üzerine bir değerlendirmesi var. O yazıda Ferit Sakarya’nın fikirlerine karşı diğer roman kişilerinin alternatif üretemediğini söylüyor Oktay. Bunu, sizin edebi eserde sonları ve fikirleri “ucu açık” bırakmaya düşkünlüğünüzün bir sonucu mu saymalıyız? Yoksa edebi eserin işlevleri arasında toplumsal/siyasal sorunlara veya sınıf çelişkilerine hayali bir çözüm ya da yaklaşım getirmek olmadığı söylenebilir mi?

— Üç Beş Kişi’nin Ferit Sakarya kişisi hakkındaki değerlendirmelerini ne Ahmet Oktay’a ne de Fethi Naci’ye yakıştırmışımdır. Çünkü her ikisi de Türkiye Cumhuriyeti toplumunun sosyal, siyasal, ekonomik dönüşüm ve değişimlerinin olumlu yönde seyretmediğini bal gibi bilmektedirler. Ferit Sakarya için “romanın sevilen, en güvenilen, çok özlenen, istenen tek kişisi bu adam,” denilip çıkıldı. Esnaflıktan iş adamlığına geçme gayreti içindeyken ailenin geleceği önüne çıkan bir kadın ‘engelini’ bir otel odası yatağında sevişip kullanarak önüne iki kâğıt papel atmak suretiyle ortadan kaldırılması… İşte bunun gibi ‘para ahlâkına yatkınlık işareti’ görmezden gelinerek… Herkesin özlediği, huzurlu günleri adına umutlar beslediği adam Ferit Sakarya! Evet öyle. Eskişehir Cer atölyesi işçilerinden birinin dosdoğru, düpdürüst anasız babasız ve erkek kardeşine bakmak zorunda kalmış kızı Kısmet’e bir ‘iş kapısı’ açmış, ayakta kalmasını sağlamış tek kimse ‘büyük umut’ Ferit Sakarya!… Her şey olması gerektiği gibi olmaktadır. (Bakz.: Yazsonu romanı, ilk cümle.)

Kurtuluş savaşının ilk haberleşme merkezi olup Cumhuriyet’in ilk fabrikası ‘Şeker’in sahibi, demiryolunun ilk istasyonlarından biriyle ilk motor atölyesinin yeri olan Eskişehir’in taşra esnaflığından fabrikasyona geçme hevesi taşıyan Ferit Sakarya’sı… Memleketin kalkınma çaresinin ulusal ekonomiyle kendine yetmekte yattığı görüşüne bağlı. Bunun yarattığı heyecan kendisini ne kadar aceleciliğe itmişse, 1980 darbesinin yarattığı kaotik ortamda romanın bu kahramanını notlamak da sevgili Ahmet Oktay ile –edebiyatımızın başı sağ olsun– değerli Fethi Naci’nin de o kadar acelesine gelmiştir. Önünde sonunda kalkınma yolundaki atılımcılardan Ferit Sakarya hiç değilse şimdiki ‘laik ve ulusal’, AB dışında kalıp kendi içine kapalı ekonomi kalkınmacılarına’ bir ibret ışığı yerine geçebilse bari. Roman yazarını böyle böyle şeyleri işlemeye iten umut, bu umut olabilir… ama dişi cinsten yazarların ‘romanlarıyla falan’ böyle ciddi ciddi meselelere burunlarını sokmalarını kim takar!!! Yine de şuna bile değineyim: Üç Beş Kişi’nin figürleri arasındaki kolej-üniversite mezunu, akademisyen, bilim adamlarımızın yanlarına öğrencilik yıllarından o güne kadar yakın dostları olan Ferit Sakarya’yı da katmak farz olmuştur!

Halkın insanî haklarının hemen hemen hiçbirini sağlayamamış kamu hizmetleri karşısında göçlerle birlikte ABD’ye silah gücü eşittir para gücü borçlanmaları gibi bir bağımlılığın çıktığı bilinip durmakta. Endüstri devrimi gerçekleşmiş bulunmakta. Gelişmiş devletler seri üretimle geniş pazarlara yönelmiştir. Artık taşka kentlerimizde esnaf ya da tarlası tabanı olan kişiler (aileler) alacak vereceklerini kasa başındaki küçük hesap defterlerine mor kalemi dudakları arasında ıslatarak kargacık burgacık kaydetme zamanın geçtiğinin de farkındadır. Çocuklarını üniversitelerde okutma güçleri olanlar, kapalı ekonomiye karşı bir yenileşme isteği taşımaya başlayan oğullarını yabancı üniversitelere kapitalist sistemin yollarını yöntemlerini, kısacası ‘ekonomi politiği’ öğrenmeye göndermektedirler. Koç, bu anlamdaki elemana duyduğu ihtiyacı gençlere burs verip kendi işine göre yetiştirerek gidermeye çalışmış değil midir?

Cumhuriyet döneminin ilk esnaf kuşağı kendisine yeterli değil de kamu üretimi ‘milletini’ sağlıklı, insanca yaşama şartlarını yerine getirmekte yeterli mi? Sıtma ile mücadele başarılmış, ‘demiryolları yurdu bir uçtan bir uca saracak’ken Batı motorlu araçlarla, traktör, otomobil, otobüslerle dünyayı bir uçtan bir uca sarmaya başlamıştır. Sarmıştır. Eh buyursun artık üç beş tarlanın sahibi ve Cumhuriyet milletvekillerinden birinin oğlu Ferit Sakarya! İnsanlar ‘hadi gel, hadi gel!’ deyip durmakta. Aranmakta. Beklemekte…

Fethi Naci bir yazısında: “Bu romanın Ankara’daki bir evin terasında toplanmış ‘aydın takımı’ sahnesinde bunların arasında neden Kenan Somer yok ki?” diye sormuştu. Ona: “Sevgili Fethi Naci, Kenan bey herhalde ‘o takımın’ ulusalcı Ferit Sakarya’ya yakın duran ‘solculuklarını’ beğenmiyordu ki toplantıya katılmadı,” diyebilseydim, ense tokat güle güle barışırdık herhalde. İçimde kalmıştır.

Hiç değilse katı feministlerimiz Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği’nin ‘Herkes Okula’ kampanyası desteğindeki kitap adlarıyla bütün çiçekçi ve manav adlarının ansızın nerden nasıl ‘Kardelen’ler kesildiğine mim koymuş olabilselerdi romandaki Kardelen karakterinin estetik boyutuna saygıyla…

Sorunuzun ilk bölümü çok kışkırtıcı idi; yanıtı da çok uzun sürdü. Artık olan olmuştur. Eserlerimi sonlarını hep ucu açık bıraktığım gözleminize gelince. Doğru. Kesin çözümlerden hep kaçınmışımdır. Ders verir gibi yazılmış roman ve hikâyeler pek ilgimi çekmemiştir. Hayalleri beslemek kestirip atmaktan çok daha üretici değil mi?

Üç Beş Kişi’yi okumuş bulunduğunuza göre farkında olmuşsunuzdur: Ben burada olması çok istenen, özlenen bir şeyi o ân oluyormuş gibi de yazdım, olmasından çok korkulan bir şeyi, sırtınızı ter basarmışçasına oracıkta oluyormuş gibi de… Havada asılı kalan boşluklar okur duyarlığına dokunuşlardır.

— Ruh Üşümesi sırf bunu konu edindiği halde orada fanteziye girmediğinizi, cinselliğin bile daima hoşa gitmeyen gerçeklerle gölgelendiğini, oysa Hayır’da olduğu gibi ölümün/intiharın fantezisini yaparken (Aysel’in farklı hayalî ölüm şekilleri) çok rahat olduğunuzu düşünüyorum. Kaçınılmaz olana karşı bir acelecilik var mı burada? “Ne olacaksa bir an önce olsun” veya “nasılsa gelecek, bari hemen gelsin” gibi. Başka türlü soracak olursak Adalet Ağaoğlu “ölüm” (biyolojik bir son olarak, bir insan eylemi –intihar- veya insanın insana yönelttiği bir zulüm biçimi –öldürme- olarak) karşısında nasıl bir tavır takındığını düşünüyor? Mesela “Bileyici” öyküsünde öldürmeyi âdeta “haklı” gösteren bir son var.

— Beşir Fuad gibi ölümün felsefesini önceden, nerdeyse temrinlerini yaparak ölümü seçenlerinkine intihar diyebilirim ben. Ölüme biyolojik bir gereklilik diye serinkanlı, ‘akılcı’ bir yaklaşımla bakmak da var, yakınlarınızdan birinin can çekişe çekişe öteyana doğru kayışı karşısındaki büyük çaresizliği yaşayarak ölümle duygusal anlamda tanışmak da… Ben cennete, cehenneme inanan biri değilim. Ölmek korkum yok, ama sürünerek gitmekten korkum her korkumun üstünde; o da başucunuzdaki yakınlar şu büyük çaresizlik çilesini çekecekleri için. Yeri ve zamanını doğru seçtiğimi sandığım intihara yakınlığım ya da yatkınlığım var. Çekindiğim de “ya tutturamazsam” diye…

Bileyci adındaki hikâyemde baskıcı, soysuz, faşist ‘mülk sahibi’nin insanoğlunu kıyıma sevkettiğini, kendi mezarını kendisinin kazdığını söylemek istemişimdir. Yoksa bana olabilecek en büyük kötülüğü dokunmuş birini yok etmek üzere kiralık katil tutabileceklerden değilim. Tartışmaya çok açık olsa da kurban eti yiyemem; yemedim. Gözünü canlıyken ıpıl ıpıl gördüğüm balığın etini hâkezaaa.

Depremde yıkıntılar altında kalmış olanlarla birlikte yaşadığımı söylersem, lütfen inanın. Hayır…’daki yaşlı şair yazarın Aysel’in ölüm biçimlerini hayallemelerini yazarkense inanın pek keyiflenmiş, hattâ gülüp durmuşumdur. Eh, önünde sonunda fantezi fantezidir. Bu romanın sonu da belirsizdir ya? Aysel’in başına ne geldiğini, nereye kalkıp gittiğini soran okurlar olmuştur. Üniversitelerdeki konferanslarım dahil. “Valla ben de bilmiyorum.” demişimdir. Kimbilir, beki de bir ân’ın romanını yazmayı isteyip durmuş, bir türlü de yazamamış yaşlı şair yazar biliyordur. Aysel’in ölüm sahnelerini o hayal edip durduğuna göre?..

— Bir roman gücünü bazen verdiği hazdan, bazen de yarattığı tiplerin ruhlarındaki çatışmadan, derinlikten alabilir. Bazense, hayata verdiği cevaplardaki kapsayıcılıktan. Dostoyevski gibi romancıların çatışmayı ve şiddeti, Orhan Pamuk gibi romancıların hazzı hedeflediği, Orhan Kemal gibi romancıların hayata cevap üretme telaşında olduğu söylenebilir. Muhakkak ki her biri iyice ayrışmış olmadığı gibi yazarların dünya görüşleri ve yatkın oldukları teknikler de bunu belirlemede esastır. Belki sizin için de bunu bizim tespit etmemiz ve incelememiz gerekir ayrıca ama sizin yorumunuzu merak ediyorum. Bir esere başladığınızda sizin hedeflerinizden hangisi ağır basar?

— Yazarın yazdıklarını belirleyen hiç kuşkusuz düşünceleri, hattâ inançları bağlamında hayatta duruş biçimidir. İnsan haklarına tecavüzde bulunan her tutuma karşı durmak, görüyorum, biliyorum çığlığı atmak, bunları insanî bakımdan inandırıcı kılmak benim hiç üstümden atamadığım bir sorumluluk duygumdur. Ortalıkta boşu boşuna kalabalık ederek dolaşıp durmak yerine hayatta olmanın borcumu ödemek gibi bir şey.

Dar Zamanlar’la uğraşmak, darlığın, daralmanın ana damarına inmeye çalışmak bana iktidar, parti, dernek, hücre, çete mete’ler tarafından verilmiş bir görev değil. Bu da Dosto’nun çelişkilerin kötü meyvesi olan şiddete karşı durması anlamına gelebilir. Orhan Kemal ‘kaçış’ mecburiyetine düşen, Jean Valjan gibi çalıp çırpan insanlar için derinlemesine anlayışlıdır. Ondaki bu empati hep yerli yerindedir, ama asla şiddet öğütlemez. Orhan Pamuk yazarak keyifleniyor, bundan haz almış oluyorsa; bu da onun tek ihtiyacının içini dökerek ferahlaması anlamına gelebilir. Canım işte önünde sonunda hepimiz ‘varız’ demeye, varlığmızdan sevinç duymaya getirmekteyiz (!) Bu da kuşkusuz el ve kol kuvvetiyle beş çocuk beslemeye çalışanlara göre bir keyif değil. Ancak sayısı onlardan çok daha az fikir emekçilerine lâyık bir teselli neşesi…

Benim için bir romana başlarken ağır basan neyse, yazarken de odur. İnsanları eğitmek gibi didaktik bir fikirle başlamam işe; çok satsın, çok okunayım; öyleyse şundan şu kadar, bundan bu kadar koyayım diye de sıvamam kolları. Aklımdan bile geçmez. Bütün mesele içime düşeni nasıl inşa edeceğim, bilinir kılacağım meselesi. Diyelim ki, hızla yavaşlığın bir köşebaşında çarptığı ânın bilinci beni tam şuramdan yakaladı; işte artık bu bilinç ânı girdisi çıktısıyla bir polisiye yazıyormuşum gibi kovalar durur beni. Bu da zaman denen şeyle hesaplaşmak demeye gelir. Başlarda dediğiniz ‘tarihle oynama’nın yazara bahşettiği bir keyif de yok değildir. Bir anlamda şöyle: Nerede sanki durup dururken bir çarpışma, bir çatışma, işte orada ateş basarcasına muhalif bir silkinişin sesi… Bu sesin yankılanışlarına kulak vermeden duramam. İçine düştüğüm haller bunlara benzer şeyler işte…

— Romanlarınıza başlamadan önce pek çok oyun yazarak yazı deneyiminizi arttırdınız. Bunun romanlarınıza zaman ve sözcük ekonomisi açısından çok olumlu katkısı olduğunu sanıyorum. Oyun yazarken sanırım konuşanların birbirini duyduğunu ve buna göre yanıtladığını gözetmek zorundasınız. Yani her konuşan özne diğerine göre konumlanmak zorunda. Herkes özne. Meseleyi dramatize edip sonuçları ve yargıları okuyucuya bırakmak, bunu seviyorsunuz. Zaten “Akıl vermek bana düşmez” deyişiniz de bunu doğruluyor. Bu yöntemin romanlarınızdaki açık uçluluğu/birden fazla sonucu ima eden sonuçsuzluğu belirlediği söylenebilir mi?

— Yazarın kitaplarını okumuş, bunlar üstünde olumlu olumsuz fikirleri olanlarla, genel anlamda edebiyat, sanat, kültür üstüne görüşleri bulunan kişilerle konuşup tartışmak şimdi olduğu gibi zevkli, güzel bir şey aynı zamanda da sohbeti koyultucu. Bu şimdiki sorunuza bir yanıt olabilir belki. Romanlardaki zaman ve kelime ekonomisine bir kapı aralama açısından, demek istiyorum.

Başka söyleşilerde de belirttim sanıyorum: Tiyatro oyunu yazmak demek, zamanla sınırlılık demek; bunu gözönünde tutmak. İzleyiciyi bir tiyatro salonunda üç saatten fazla oturtamazsınız. Müzikaller, şiirler, danslar, film/kukla gibi görsel avlayışlarla belki, ama metinle, diyaloglar, yani sözler, kelimelerle asla… Bazı roman yazarları kendi düşüncelerini kahramanlarından birinin ağzına verir, anlattırır dururlar. Sahne oyununda bu olamaz. Burda ‘evet” ve ‘hayır’lar bile boşuna söylenmemeli. Öyle bir ‘peki’ dedirtmelisiniz ki, bunun altında sekiz on cümlelik bir anlam yatmalı. Çehov’un dediği gibi: Eğer oyunda bir tabancadan bahsedilmişse, o tabanca mutlaka patlamalıdır. Ben bazı romanlardaki; şu buna dedi ki:…. O da ona dedi ki:….. Bu sefer öteki de:….. diyorsunuz ama:…… diye cevap verdi vb. zamanın gerekli akışına ve anlamına tek katkısı bulunmayan diyaloğları okurken şöyle bir baş hareketiyle bunları kitaptan silip çıkardığımı farketmişimdir. Bu bana romandaki diyaloğları olabildiğince azaltma uyarısı yerine geçmiştir. Roman okurunu zora koşmak için değil bunun böyle oluşu. Onu bu noktaya gelene kadar leb denmeden leblebiyi anlamasına hazırlamak.

Eskiden romanların son sayfasına ‘Son’ veya ‘bitti’ diye yazılırdı. Sanki romanın namazı kılınmış, mezarına gömülmüş gibi. Böylece yazar okura apaçık el koymuştur. Haberiniz olsun, bu iş burada böylece bitmiştir, demekte; onun tasavvur etme özgürlüğüne el koymaktadır. Ben ‘final’in açık uçluluğuna ilk romanımla başlamışımdır. Fakat yayıncı okura bir yardımda bulunmak istemiş olacak ki, son sayfanın sonuna bir ‘Bitti’ kelimesi attırmıştır. Ayıptır söylemesi; kahrolmuştum. Doğrusu hayatım roman değil ama, romanım hayattır.

— Kadın, öykülerinizin ve oyunlarınızın ana öznelerinden biri. Kimi öykülerinizde Doğu-Batı karşıtlığından yola çıkarak kadınının ezilmişliğini, toplumsal baskıları, çevre ve inanç baskısını anlattınız. Burada da sizi ayrıcalıklı kılan farklı kesimlerin (ilerici-aydın) kadın algısını da eleştirmeniz oldu. Yüksek Gerilim’deki “Özgürlükçü” öyküsünde ilerici bir politikacının ikiyüzlülüğünü anlattınız. Kadına gündelik hayatında insan gibi bakmayan, ama lafa gelince onları özgürleştirmeye çalışan (politik söylevleriyle) bir politikacı tipini eleştirdiniz. Benzer bir yaklaşımı da Hadi Gidelim’deki “Kimi Zaman da…” öyküsünde sergilediniz. Köy edebiyatını, popüler edebiyatı gündeme getirdiğiniz öyküde, ilerici bir yazarın kadına geleneksel “erkeksi” bakışını eleştirdiniz. Sorum şu: Ülkemizde kadının yazgısı değişmiyor mu ya da değişiklikler yüzeysel mi? Bu yanlış kadın algısını, erkeksi bakışı neye bağlıyorsunuz?

— ‘Erkek Yazar’ların kitaplarındaki kadına bakışları, hayatta olduğu gibi hep ufalayıcı, cinsel obje açısına odaklanmıştır; kadın haklarına saygılı, feminist kocalar, sevgililermiş gibi yapmaya çalıştılarsa da bu yalancıktan öyledir. Ben hep sert feminist kadın yazarların ikinci sınıflıktan sürekli şikâyet etmelerinin, yani kendilerinin yanıbaşına ‘erkek yazarlar’ın birden asıl onların ikinci sınıf olduklarını, kendilerineyse rahatça birinci sınıflık payının düşeceğini düşünmüşümdür. Şimdi burada istatistik veriler, iki cins arasındaki farklılıkları aşma girişimlerinin ilmine bilimine dalmaksızın şu kadarcığını söyleyeyim ki; erkek cins hep ‘erkekliğine tutsak’ bir cins büyüyememiş çocuk, çocuktur. Öylece de kalakalmıştır. Açıkcası, önümüzde duran asıl sorun erkeğin erkeklik sorunudur. Kadınlar değişimlere karşı daha açıklar, buna daha yatkınlar çünkü durumlarından hoşnut değiller. Kendilerinden kurtulmak istiyorlar. Ne kadar ezilirsen o kadar başkaldırır, direnirsin. Fakat nasıl?

Sanırım sorunuzun yanıtı işte bu ‘nasıl?’da yatmakta. Kapitalist değerler baskını sonucu toplumumuzda pek çok şey ‘değiştiği’ gibi ‘kadının yazgısı da ‘değişmekte… Bütün dünyada böyle bu.

Kadınlar eskisine oranla yavaş yavaş ‘ev kadını’ olmaktan çıkmış, dışarda çalışmaya başlamış, bir anlamda ‘ekonomik özgürlüklerini’ kazanmaya başlamışlardır. Kadın erkek arasındaki ilişkiyi büyük ölçüde belirleyen şeylerin önemlilerinden biri bu. İkinci elden gelir sağlama, dayanışma ilişkileri de değişmekte. İyi. Peki ama nasıl? Ne yönde? İşte burası iyi değil. Kadınlar kendilerini otoriteye aday görmeye, ‘erkek gibi olmaya’ başlamakta. Baskı ve şiddeti ele geçirme eğilimleri gittikçe artmakta. Nasıl yani?

Bizde daha yakından gözlemleyip görebildiğim kadarıyla şu otorite sahibi olma eğilimleri yanısıra ‘özgürleşme’ halleri de yüzeysel. Yani biçimsel.

Günümüz değerler sistemine bakarak söylenebilir ki, nerdeyse genel anlamda kadınlar şöyle noktalar çevresinde dönenmekte, döne döne ölesiye yorulup düşmekteler: Eros, Aşk adına Göze girmek, dolayısıyla Tüketim, Tüketim dolayısıyla Lüks, Lüks dolayısıyla Kazanç, Kazanç dolayısıyla düşünce ürünlerinin üstünü örten biyolojik sermayenin, açıkcası Beden’in pazara sürülmesi: Haydan gelen huya gitmekde… Bu da bir türlü büyüyememiş, kendinden kurtulamamış erkek cinsin hâlâ daha cinsel objeye bağımlılığının yarattığı bir piyasa. Ezilmişliğin en ezilmişi olan kadının ‘özgürleşmekten’, yani kurtuluştan anladığı yazık ki gecekondudaki komşusuna filanca firmada mankenlik ‘kazandığı’nı, falanca yarışmada güzel göğüs yıldızı seçildiğini muştulayabilmek… Piyasanın malı.

Aydınlanmış, feminist bilinç edinmiş erkeklerimiz de kadınlarla tüketim yerine daha yaratıcı ilişkilerinde sık sık yaya kalmakta; çünkü kadınlar da onlara sık sık ana kucağı ikram edip epeyce de onların çağdaş kahramanlıklarına âşık olmakta: Haydi buna da eşitlik peşindeki aydınlanmış bizlerin zaferi, diyelim! Eski destanların Giyom Tel aşkına, Ortaçağların Külkedisi masalına kavuşmanın (!) zaferi. Tevekkeli Milan Kundera zamanımızın Ortaçağa dönüş zamanı olduğu düşüncesi üstünde öyle uzunboylu durmakta…

— Romanlarda çevreye dair tasvirleri ayrıntılarıyla görmek mümkün. Yani olabildiğince somut olarak betimliyorsunuz ortamı. Hatta tasvirlerinizde tasannu’a varan bir süslemecilik olduğu söylenebilir. Yazsonu’nda mesela. Buna rağmen bende oluşan bir kanaat var. Sanki yoklukla varlık arasında kaygan bir zeminde var oluyor kişileriniz. Bunu düşsel anlatımınızla özellikle sağlıyorsunuz. İki ayrı kodlama var çoğu eserinizde. Balzac hastalandığı zaman kendi yarattığı köy hekimini istemiş ya başında. Siz hiçbir durumda yarattığınız kişileri çağırmayacak kadar biliyorsunuz onların birer yazınsal figür olduğunu. Bunu inandırıcılığın yetersizliği bağlamında söylemiyorum. Mahsus böyle olsunlar istemişsiniz sanki; yaşamla-ölüm, gerçekle-gerçekdışılık, gerçekle-düşler, somutla-soyut arasında, vb. Ne dersiniz?

— Doğrudur. ‘Nükleer çağın değerleri’ni ‘tüfek icat oldu, mertlik bozuldu’yu bilmeden anlayamayız. Sanayi devrimi, teknolojik girişimler çevreyi de yaşanmaz, soluk alınamaz hale getirmekte. Yazsonu’ndaki betimlemeleri özellikle bunun için öyle inceden inceye uzun uzun yazmışımdır. Aslında bu romanı salt bu amaçla yazdım. Bâkir, tertemiz kumsalların üstündeki TİT (Türk İntikam Tugayı) şifresini bile gözden kaçırmamaya çalışarak.

“Bilinsin ki dünya denen yerde bir zamanlar böyle cennet misali yerler de vardı yaaaaa, lâkin işte…” demiş olabilmek için; yerküremize bir çeşit şahsî tanıklık. Kuşkusuz, her şey biter, ama yazı bitmez, gibi saf safalak, çocuksu bir hayale belbağlayarak…

Varlıkla yokluk arasındaki kaygan bir zamandayız. Değişimlerin hızının yarattığı belirsizlik. Düşünsenize ortalıkta daha postmodern edebiyatın P’si bile yokken yayınlanmış bu romanın Avrupa üniversitelerinden birinde incelenerek bir ‘Pre Postmodern’ roman olduğunun ortaya çıkarılmış bulunması aklımıza gelir miydi? Yazsonu’nun İngilizcesi bu yılın Nisan ayında New York’da yayınlanmış bulunuyor. Bakarsınız elin okuru bu betimlemelerin tuzağına düşmüş de tatillerini oralarda geçirmeye heveslenivermiş! Aman sakın yine ırza geçme olayının kurbanlarından biri olmasın da.

— Modern edebiyatımızın gelişimini, sizin başladığınız günlerden bugün ilk kitabını çıkaran yazarlara gelene kadar nasıl buluyorsunuz? Özellikle de romanda…

— Genellikle bu konuda suskun kalmayı yeğledim. Genç yazarların yazma ve yayınlanma hızına yetişememekteyim. Sizinkine benzer bir soru bana yazarlığımın 55. yılını kutlama toplantısında da sorulmuştu. Toptan: “Bunları hemen hemen hormonlu meyveler, mora boyanmış karanfiller, erik yeşili, güller gibi buluyorum,” deyip çıkmıştım. Vitrinlere bakınca öyle çağırganlar ki, dolapta yer kalmadığı halde, cazip görünüşlerine dayanamayarak uzanıp alıyorsunuz; ama vah vah, elmalardan elma tadı alamıyor, karanfillerde karanfil kokusu duyamıyorsunuz. Beli bükülmüşleri bağışlaması gerekenler bunu da modern sonrası yenilikçiliğinde yaya kalmışlığa vererek omuz silkip geçsinler. Zaten öyle olmakta. New York’larda roman yazma okulları bitirip dönmüş ‘postmodern’liklerden müteşekkil bir kabile: “Bırakın artık şu 1960-70’ler yazarlarını. İş bizde. Kendi popolarımızı biz kendimiz silelim,” deyip çıkmışlardır ya?

Şimdilik işte böyle böyle silinme dönemindeyiz. Bakalım artık temelsiz mimarinin neye yararı dokunacak…

— Postmodernizmin getirdiği çoksesli, çok renkli, edebiyat dışı göstergelerin de edebiyata dahil edildiği ortamın kolaya kaçmayı sağlayan bir esnekliği var. Türler arası sınırlar yazarı sınırlamıyor. Türlerin bu derece iç içe geçişini ve sınırlarının belirsizleşmesini nasıl değerlendiriyorsunuz?

— Bu meselenin yanıtı sorunuzun içinde. Kapitalizmin yarattığı kendine dahi yabancılaşmış insan, belirsizlik zamanının bir yanıtı değil mi?

— Son olarak sizden “yeni başlayanlar için bir motto” istesek, ne derdiniz?

— Hiçbir şeyden öğrenmedim yazarak öğrendiğim kadar.

CEM SANCAR’LA “İNDİRAGANDİ” ROMANI ÜZERİNE SÖYLEŞİ

ÖMER LEKESİZ — Sat, 02 Jul 2011 19:56:18 +0000

-Size “indiragandi”yi yazdıran düşünce ve ruh iklimi nasıl tanımlarsınız? Cem Sancar’ı “toplumsal bir indiragandi”yi düşünmeye, anlatmaya sevkeden siyasi, toplumsal ve felsefi arkaplanın satır başları neler olabilir?

-Tâbii birçok başka etken arasında, bana bu romanı yazdıran iklim, aslında, yaşadığım yılların tam bir yüzleşme çağı olduğunu sezişimdir. Beklenen büyük Marmara depremini, yaşaya durduğumuz manevî depremler silsilesi olarak anladım. Mecaz, mistik bir sürekli devrim hali! Allahın işleri bitmez deniyor ya! Mütemadiyen sallanmaktayız. Sistemin dipsiz riyakârlığı ve tarihin ezelinden beri ezilip duran baldırıçıplakları, gariban ahaliyi düşününce… Özellikle de son Gölcük Depremi sırasında toplanan yardım paralarının nasıl indiragandi yapıldığını filan. O seçkin kurbağaların, o beyaz efendilerin ihtiraslarının hangi kalpsiz ufuklara uzandığını… Sonra şu paraya, pula, gösterişe, mal mülk biriktirmeye duyulan tapınma… Parasız adam lüzumsuz adam teranesi! Allah zengini sever hırtlığı filân… Felsefî olarak da elbette; “hakikat yoksulun, marjinalin, itelenmişin, küçümsenmiş ve aşağılanmışın kapısındadır”, felsefesinin peşine düştüm diyebilirim. Başka da bir felsefe var mı bilmiyorum…

-İlk plânda okura optik-kayma gibi görünen potansiyel gerçekliğin düzeyini belirleyen şey sizin reel öngörüleriniz midir, yoksa açık bir zihinle gördüğünüz bir rüyanın tabiri midir?

-Buna gündüz rüyası desek daha yerinde olur. Rüya görmeyi de, dinlemeyi de severim. Zihnime gelince bir süredir fazlasıyla açık desem ayıp olmaz inşallah.

-“İndiragandi”deki belirleyici renk “kara”… Romanınızdaki iyilerin, onlar arasında işleyen mizahın ve onların yönelttikleri eleştirinin de tonu bu aynı zamanda… Kara’nın yüklendiği metaforik değeri biraz açar mısınız? Asıl doğruyu göstermek için araladığınız bir perde midir, yoksa doğruyu içinde sakladığınız bir örtü mü?

-Siyah benim sevdiğim bir renktir. Esmere yakışır. Ayrıca eşit bir dünya ütopyasına en çok yaklaşan bir 19. Yüzyıl isyanı olarak anarşistlerin rengidir. O rengin ve o toplumsal başkaldırının da önünde düğmelerimi iliklerim ben. Saygın bir renktir anlayacağınız. Metafor olarak bakarsak, gerçeği, olan biteni bilmenin; bilgeliğin zeki hüznünün, kıvandırıcı, diriltici rengidir. Şemsi Tebrizi’nin, Hz Şems taassup ehli tarafından kuyuya atıldıktan sonra da Hz Mevlâna’nın rengi duhanîdir, mor-siyahtır. Bakmasını bilene bir işaret vardır siyahta.

-“indiragandi” tamı tamına bir ütopya olamayacak kadar gerçek bir “romanütopya”… Ancak dil ve olay örgüsündeki kıvraklık onu polisiye türüne çok yaklaştırıyor. Anlatılan temanın bunu zorunlu kılmasının ötesinde sizin polisiyeye özel bir yatkınlığınız mı var; onu zihninizden kovmayışınız ya da kovmak istemeyişiniz söz konusu olabilir mi?

-Sinemaya aşığım ben. Sinema manyağı bir çocuk olarak büyüdüm desem yeridir. İlkokul ikinci sınıfta okuldan kaçıp sinemalara gittiğim için çok azar yedim. Hatta bir ara ruh hastası muamelesi bile yaptılar bana… Kurguya duyduğum yakınlık oradan. Tempo ve ritim duygusu hep üzerine düşündüğüm şeylerdi. Polisiye ise ayrı bir ilgi alanım. Merakı kışkırtma isteği, oyun, -ben buna cilveleşme diyorum- şaşırtıcı finaller, şok edici bağlantılar, tüy ürperten ruh çözümlemeleri filân çok zevk aldığım lâtif durumlar.

-“İndiragandi”deki esaslı konulardan biri: Mistisizm! Toplumsal dibe vuruşlarda kurtuluşun yegane can simidi neden mistisizmdir? Marks’a “din afyondur” dedirten mantığı ruhaniyetle buluşturmanız bir paradoksla değilse, neyle açıklanabilir?

-Hayal kurmayı, hayal âleminde yaşamayı, idealist ve romantik olmayı severim. Metafizik olmadan hayat kuru bir kütüğe benziyor. Realizmi, mekanizmi, kaba determinizmi, ekonomizmi filân hiçbir zaman kendime yakın bulmadım. Hayatın kendisi bir macera… Her türlü dibe vuruş, manevî bir dünyanın varlığını keşfedebileceğimiz kriz ya da düğümün çözüldüğü anlar. Şer-hayır meselesi. Med-cezir durumları. Hepsi hayırlı elbette ama krizler de çeşitli; büyük bir tecrübe, bir aşk, haşin bir hastalık da vesile olabiliyor kalbi olana. İnsanın maskelerinin, kalkanlarının berhava olduğu fırtınalı zamanlarda açılıyor gönül gözleri. O gözün baktığı yerdeyse ilâhî olandan, hadi daha insana yakın konuşalım; her şeyi kapsayan ebedi bir merhametten başka bir şey gözükmüyor.

Marksa gelince o; Ali Şeriati adındaki güzel insanın zamanında isabetle çözümlediği gibi zenginlerin yalandan dinlerine, mesajın özünü boşaltarak bir şekle indirgedikleri dolandırıcı mabet dinine afyon demiştir, ki öyledir. Bir indiragandici dinidir o. Biz neyse ki kitabın ve mesajın özünün konuşulduğu bir zamanda yaşıyoruz. Lailaheillallah diye sokaklara dökülen gençler tarafından din tüccarı despotların yıkıldığı bir çağın tanıklarıyız… Ne mutlu bize!

-İlahi esasların parçalandığı, maddeci yaşam biçiminin başatlaştığı bir dünyada, “heterodoksi”yi yitik İlahi hafızanın ayak izlerinin sürülebildiği bir yer olarak mı görüyorsunuz?

-Güzel bir cümle oldu, evet ilâhî hafızanın yitik ayak izleri oradadır, irfandadır, İslâm’ın ruhundadır,bâtındadır. Bundan da korkmaya gerek yok. Ortodokslar sakin olsunlar! Herkes zahir olmadan batın, batın olmadan zahir olmayacağını bilmekte. Zahire, şekle bakıp durmuşuz ama! Kabukta kalmışız, kabuk bağlamışız. Yeşil sarıklı muhteremler de buna artık kızmasınlar yani! Yunus Emre de, Suhreverdi de, Gazali kadar mühimdir kavlimizce. Hallac ile Nesimi canımız ciğerimizdir bizim. Aziz Mahmut Hüdayi Hazretleri, altında huzur bulduğumuz bir çınar gölgesidir, Şeyh Bedreddin amcamızın oğludur. Baba İshak’ın ellerinden öperiz, Abdal Musa ile nice rüyada oturmuş kalkmışlığımız vardır. Böyledir bu işler artık bu çağda. Perdeler kalkmaktadır yani! Oralara bakacağız. Yeni bir kafayla, vaktin evlâtları olaraktan yeni bir şarkı söyleyeceğiz. Bu şarkı diriltici, özgürleştirici ve eşitlikçi olacak. Bundan kaçış yok…

-İki kadın Nuray ve Aslı, geleceğin dünyasında gerçekleştirilecek devrimin feminist bir karakter yükleneceğini mi gösteriyor? Ve aşkın yeni yüzü neden “onanmamış” bir tutku olarak yansıyor İndiragandi’nin aynasına?

-Ben geçmişin en büyük ayıbının rahîm olana, bilgelerin deyimiyle, mahlûktan daha çok Halik olana, yaratıcı olana, hâsılı kelam kadına büyük bir haksızlık yapıldığına inanan insanların neslindenim. Dinimiz, üslûbumuz, usturubumuz hatta daha da ileriye gideyim, geleceğimiz kadınlıktaki hikmeti anlayacaktır. Batı’dan en büyük farkımız dualarımızdaki yanık, erkeksi olarak kabul edilemeyecek yumuşaklıktır. Kilise ilâhîlerine bakarsanız beni anlarsınız. Ama bakın Doğu Roma İmparatorluğu kutsal metinleriyle ilgili bir çalışma, bir müzik dinledim, Kalan Müzik yapmış, bizim mevlitlerimize benziyor. Yani, doğu, iddia edilenin aksine kadın sesidir bence. Kadın varoluşundan, o ontolojiden çok şey öğreneceğiz.

Nikâh meselesine gelince, iki insanın herkesin duyacağı şekilde “Biz birbirimi seviyoruz, birlikte yaşıyoruzkardeşim” diye bağırışıdır benim anladığım. Gizli kapaklı, kapı arkası ilişkileri lânetleyelim, evet. Tek gecelik et saldırılarından kendimizi, insanları koruyalım. Konuşalım, yazalım, evet. Çürümesin hiç kimse! Birliktelik, devlet memuruna olur, ermiş bir kişiye olur, sevilen bir mürşide olur, cümle âleme ya da sokağa bir biçimde söylenebilir diye düşünüyorum. Bunun da ortak, kabul edilmiş anayasasını yazabiliriz. Bu işlere, iki insanın fizikî ve ruhî olaraktan birbirine sarılmasına, birlikte yol almasına fazla karışmasak iyi olur diyorum. Ahlâkı söyleyelim, anlık hayvanî şehveti değil muhabbeti, dostluğu, aşkı kutsayalım yeter…

-Sizin İndiragandi’deki Cavlaklar’ınızla, Kemal Tahir’in Devlet Ana’sındaki Cavlaklar’ın kan birliği yoksa da ilginç bir ruh, ahlak ve eylem birliği var. Bununla Cavlaklar’daki değişmeyen bir öz’e mi işaret ediyorsunuz yoksa Kemal Tahir’e bir sanatçı selamı göndermeyi mi hedefliyorsunuz?

-Ya Kemal Tahir hürmet ettiğim bir şahsiyet. Ama hem Cavlaklar hem de Hassan Sabah konusunda Batı menşeli olduğunu düşünüyorum. Bu konuda yazan herkes Marco Polo’nun yalanları üstünden kaymakta. Amin Maalouf’tur odur budur. Herkes. Bir tek Umberto Eco pop-tarihin ezberini kırmakta. Ben gayri resmi tarihe bakıyorum. Evraklara, kayıtlara bakıyorum. Ahmet Yaşar Ocak’ın Kalenderiler’ini öneririm meraklısına. Arabî’nin, Mevlâna’nın çok saygı duyduğu Kalenderi dervişlerine, o melâmet ehline karşı biraz saygılı olmalıyız. Melâmet bilindiği gibi kendini kınayan demektir. Cavlaklar da bir Kalenderi zümresidir. Biraz dikkat etmek lâzım yani. Bir destur çekmek lâzım. Oryantalist bakış tam da budur işte. Bir kere ne Hassan Sabah ne de Kalenderiler, ne Horasan Erenleri öyle afyon mafyon taşımıyorlardı. Hatta bazı tarihçiler o yıllarda o bölgelerde esrar yapımı için gerekli olan kenevirin bile olmadığını söylerler. Kızılbaşlara, Alevîlere yapılan haksızlığın aynen Hassan Sabah’a, yani İsmailiyye’ye ve Kalenderilere yapıldığını düşünüyorum. Anadolu insanı onlara “Işıklar” demiştir. İnsanlar nedense bunu es geçmiş. Cahillik böyle bir şey.

-İlk soruma dönerek son sorumu sormak istiyorum: İbn Arabî, değişmeyen dünyanın değişen yüzlerini sanatla keşfinizde ve romanla anlatmanızda size rehberlik etti mi?

-İbn Arabî dediniz de, yani işte onun talebesiyim. Fakat anaokulunda talim terbiyedeyim halen… Büyük bir ışık bence söz konusu zat. O, muazzam Muhammedî hikmeti anlamak için aralanmış bir yıldız kapısı… Ben romandan son anda çıkardığım bir şiirini söyleyeyim size. Ne derler bilirsiniz: Hu mânâdır, mânâ tanrıdır. Biz o mânâya müptelâyız işte. Şiir şöyle:

Benim kalbim ceylânlar için bir pınar,
Keşişler için manastır, putlar için bir mabet,
Hacılar için bir Kâbe, Tevrat levhaları ve Kuran kitabıdır.
Ben aşk dinini vazediyorum
Ve hangi yöne yönelirse yönelsin
Vallahi de billâhi de benim dinim de imanım da budur…
İbn Arabî

(CEM SANCAR, İNDİRAGANDİ / PROFİL YAYINCILIK, İSTANBUL 2011)

hayriye’nin sesi ve ilkler

HÜZEYME YEŞİM KOÇAK — Tue, 01 Dec 2009 00:43:54 +0000

Öyküler önce yüreğinizde yazılır. Her öykünün sesi, rengi farklıdır. Her yazı sevinç uyandırır. Fakat kimileri özeldir; talihlidir. Hayat, hikâye içinde hikâyeyse; “hikâyenin de hikâyesi” olması gerektir.

Tesiri, belki ilk öykülerime karışmasındandır bilemem. Ruhumda çağlayışı, köpürüp, akışıyla; bambaşka hisler meydana getirmiş ve doğuşuyla müthiş bir güç hissettirmişti. Metin âdeta benliğimi istila etmişti. Bunlar yıllar sonra, öyküye yaptığım ekleme ve yakıştırmalar mıydı, zannetmem. Niçin böyleydi, sebebini de izah edemem.

Bir gençlik öyküsüydü “Hayriye’nin Düğünü”… Yaşı yaklaşık 30. Dairelerin, “iki milyona satıldığı” zamanlardan kalma. “Son Düş” adıyla “Konya Postası” gazetesinde yayınlanmış, “Hüzeyme Bolay” imzasıyla. Yazarı, çatık kaşla, ciddi yazı denemeleri yapıyor o sıra.

1997 senesinde; uzun yıllar kalemi elime almamış bir yazar olarak, kendimi sınamak isteyip Türk Edebiyatı Vakfı’nın düzenlediği “Ömer Seyfettin Hikâye Yarışması’na” gönderdiğimde; öyküdeki daire fiyatını, “dört milyar” yapmışım. 2003’deyse “40 milyar”.. Emlak fiyatları almış yürümüş.

Türk Edebiyatı Dergisi’nde, Temmuz 1997’de öykü yayınlanmış. Pakistanlı yazar, Masudh Akhtar Shaikh, öyküyü beğenmiş ve “Türkiye’nin En Güzel Hikâyeleri” isimli Urduca öykü seçkisinde yer vermiş… Yalnız, âdeta dilsiz Hayriye, hiç tahmin edilmedik, bilinmedik yerlerden ses getiriyordu. İnanması zor bir ilk.

Ahmet Köseoğlu başkanlığında; İbrahim Demirci, Abdullah Harmancı, Mehmet Harmancı, Prof. Dr. Mehmet Tekin gibi kıymetlerin destek verdiği TYB Konya Şubesi’nin hazırladığı; 24-25 Ekim 2003 tarihli “Öykü Sempozyumu” da benim ve herhalde Konya için de bir başka güzel ilkti…

Genel Başkan Nazif Öztürk’den, Rasim Özdenören, Ömer Lekesiz, Hüseyin Su’ya, Necati Mert’e ve Cemal Şakar’a kadar pek çok değerli edebiyat adamı Konya’ya gelmişti. Kadın yazarlardan Gönül Utku ve Selvigül Kandoğmuş Şahin’i hatırlıyorum.

Öykülü bir akşamda, Akça Konak’ta toplanılmıştı. İlk kitabım “Saklı Değerler” yeni yayınlanmıştı ve ben önümü görmeye çalışan, sonsuza dek sürmesini istediğim bir rüyaya uyanan, yaşça değilse de edebî tecrübe olarak genç bir yazardım.

Misafirlerimizin huzurunda, yazarlık hayatımda önemli katkılarda bulunan edebiyatçılarımızdan Mustafa Miyasoğlu, kitaptan bu öyküyü okumamda ısrar etti. Son derece sıkılmıştım ama titrek, ürkek bir sesle olsa da, okumayı başardım. Hayriye seslenmişti.

Taşrada edebiyat yapmak zordur. Dolayısıyla ödüller, edebî haberler, iletişimin ve sahiplenmelerin sizin için anlamı, yansımaları ve etkisi büyüktür. İpuçları, işaretler, güzergâhlar görürsünüz; bağlarınız sıkılaşır, yürür gidersiniz. Uzaklık aleyhinize gözükse de, bazen uyarıcı, çarpıcı ve tazeleyici bir etki yaratabilir.

Öyküdekinin aksine, yazısı, hayat hikâyesi güzel olan bir karakterdi Hayriye.

Öykünün izlediği yol, çıkışı beni şaşırtmıştı. “Saklı Değerler” sonuçta, taşrada tanınmamış bir yazar ve yayınevinden çıkmış kitaptı. Kitabın dağıtımı bile mesele olmuştu. İçindeki bazı öykülerin, nereye uzanacağını kim keşfedebilirdi.

Hayriye, kitapta gizlenip kalmadı; anlaşılan yazarından bağımsız bir kimlik, şahsiyet kazanmıştı. Şimdi de yolculuğunu Deniz’de sürdürecek, hatta -temennim odur ki- deniz aşırı ülkelere gidecekti.

Öykücü Aslı Tohumcu, “Nüve Kültür Merkezi” kanalıyla bana ulaştığında devasa bir mutluluk tattım. Hayriye’nin Düğünü’yle bir ilk daha yaşıyordum.“DenizBank’ın “Öyküler Sesleniyor” projesine, öykülerimin içinden bu hüzünlü öykü seçilmişti. “Daha iyi öyküleriniz olabilir” diyordu Aslı Hanım. “Fakat biz seslendirmeye ve bazı şartlara uygun olduğu için tercih ettik.”

DenizKültür ve Sesli Yapım’ın ortaklaşa hazırladığı “Öyküler ‘Ses’leniyor”; edebiyat, müzik ve tiyatronun iç içe geçtiği, Türkiye’de türünde ilk olan bir çalışmaydı; bir çeşit “Sesli Öykü Antolojisi’ydi”. İki setten oluşmuş çalışmada, her birinde 100 olmak üzere, toplam 200 öykücümüz ve 42 CD’deki öyküleri yer alıyordu. “Hayriye’nin Düğünü”, 1952’den sonra doğmuş olan yazarların dahil olduğu, 22 CD’den teşekkül eden ikinci setteydi. Eserler için özgün müzikler bestelenmiş, seçkin tiyatro sanatçıları tarafından seslendirilmişti.

Burada hemen sayısızca; DenizKültür yetkililerine, Proje Genel Koordinatörü Orhun Şemin’e; Yapım ve Yönetimi üstlenen Göksenin Göksel’e, Sesli Yapım ekibine; projede emeği geçen sanatçılara, arka plandaki mütevazı sessiz kahramanlara ve öncelikle yol gösterici öncü ustalarımıza teşekkür etmek istiyorum.

Yolun başında..çok başındaydım. Fakat heyecanımı, mutluluğumu da saklayamazdım.

Bir fikir vermesi açısından; “Sesli Edebiyat Dizisi 2’de” yer alan bazı kadın yazarlarımızın isimlerini sıralayayım: Ayşe Sarısayın, Ayfer Tunç, Buket Uzuner, Cihan Aktaş, Fatma K. Barbarosoğlu, Feryal Tilmaç, Hatice Meryem, Münire Daniş, Nalan Barbarosoğlu, Nihan Kaya, Selma Fındıklı, Sibel Eraslan, Yıldız Ramazanoğlu, Zeynep Aliye…

Düşündüm ki: Hazin sonuna rağmen Hayriye yaşıyordu. Artık o, yaşsız bir kadındı. Temel sorusu, kim sonsuzca sever ve sevilebilirdi, aşkın hakikatiydi. Pekiyi hâlâ aşkı arıyor muydu? Bana kalırsa herhalde bulmuştu.

“Arkası Yarın”, “Radyo Tiyatrolarıyla” büyümüş bir nesildik biz… İçimde radyo hatıraları hep sıcacık, konuşur durur, çalar söylerdi.

Seti aldım. Bedia Ener’in buğulu sesinden, nefis bir müzik eşliğinde “Hayriye’nin Düğünü’nü” dinledim. Olağanüstü bir deneyimdi.

Bittiğinde biraz ıslaktım. Bu sefer minnetle ve hararetle, öykünün romantik, genç yazarına, teşekkürle dua ettim. Sıkı çalışmasını, gayretini arttırmasını diledim.

Süsü pek sevmem ama nedense o gün gururla, “Hayriye’yi” bir kisve gibi üzerime geçirip, dışarı gittim.

İffet Oral ile söyleşi…

YILMAZ YILMAZ — Sun, 22 Nov 2009 21:33:32 +0000

SON DİLEK

Hüzün satarım, var mı alan?

İffet Hanım ile hem kitabı hakkında

hem hüzün hakkında hem öykü evreni hakkında konuştuk.

İffet Oral ilk kitabı Son Dilek ile okurlarının huzuruna çıktı. Hüznü teneffüs etmiş, hüzünle dolu öyküler var bu kitapta. Elbette ki öykülerin ana konusu hüzün değil ama tıpkı hayatta olduğu gibi yanımızdan bucağımızdan bulaşıveriyorsak hüzne ya da her defasından o gelip buluyorsa bizi… İffet Oral öykülerini en güzel ifade edecek kelime bu olsa gerektir: Hüzün…

İffet Hanım ile hem kitabı hakkında hem hüzün hakkında hem öykü evreni hakkında konuştuk.

-İffet Hanım kısaca kendinizi tanıtabilir misinizDünya Bizim okurlarına? Kimdir İffet Oral?

-Edebiyatla ilgisi yönüyle tanımlarsak yazmaya geç başlamanın burukluğunu yaşayan biri. Onun dışında iki gencin annesi, eş, öğretmen.

-İlk öykü kitabı biraz geç mi geldi? Neden daha önce kitaplaştırmadınız öykülerinizi?

-Kitabım “Son Dilek” 2009 Mart’ta çıktı. Aslında yazıyla aktif olarak ilgilenmemden iki sene sonra çıkması göz önüne alınırsa geç değil. Fakat benim zaten yazıya geç başlamamdan kitap da geç geldi.

-Ne zamandır öykü yazıyorsunuz?

-Öykü içten içe hep vardı. Çocukluğumdan beri. İnsanları hayvanları daha doğrusu varlığı gözlemeyi adeta huy edinmişimdir. Etrafta olanları seyretmek, dinlemek, koklamak… Başkalarının göremediklerini görmek… Onlardaki detayları keşfetmek, benim için vazgeçilmezdir. Bütün bunları yazıya dökmeye başlayınca öykü ortaya çıkıyor.

Yazdıklarımın elle tutulur hâle gelmesi. 2007’de Libadiye Öğretmenler Derneğinde Yazarlık kursuna gitmemle başladı. Orada “yazma sebebimiz, yazdıklarımızın okunabileceği, yayımlanabileceği ” konusunda ümit açıcı çalışmalar, seminerlerde tanıştığımız yazar çevresi bizi yazıya ısındırdı. Ardından ilk Serinselvi –e dergide ve Edebistan’da öykülerin yayımlanması cesaretimi artırdı. Daha sonra Yağmur, Ay Vakti ve Dergâh’ta öykülerim yayımlandı. Yazılı basında öykülerimin çıkması beni inanılmaz ölçüde yazmaya heveslendirdi. Ardından da kitap geldi.

-Öyküleriniz farklı konularda olsa da ortak nokta hep aynı: hüzün… Neden hüzün? Hayat bu kadar hüznü kaldırır mı?

-Ben öykülere hüzün hâkim olduğu fikrinde değilim. İlk anda hüzün öne çıkıyor olabilir. Ama öykünün kıyısında köşesinde bölük pörçük de olsa sevinçler, mutluluklar gizli. Bunu biraz da okuyanın irdeleyip bulması gerekiyor. Tıpkı hayatta olduğu gibi mutluluğu yakalamak için herkesin kendi çapına göre bir gayreti gerekiyor. Bazen bizi günlerce yakıp kavuran bir olay ardında beklenmedik güzellikleri gizleyebiliyor. Bu yönüyle bakarsak hayat tam bir denge üzerine kurulu. Ne hep hüzün ne de mutluluk. Benim öykülerde de böyle. Hüzün kaplı sandığımız bir olaya biraz daha geniş açıdan baktığımızda aslında sürpriz sevinçlerin kapısının açıldığı görülüyor.

-Yurtdışında bir üniversitede ders verdiniz. Oralarda da böyle hüzünlü mü hayat?

-Yurtdışı benim için büyük tecrübeye sebep oldu. İnsana bakışım daha bir genişledi, renklendi. İnsan her yerde insan. Hüzün de insana ait bir özellik olunca yer pek fark etmiyor. Aynı dili konuşmasanız da yaratanın verdiği ortak dili –gönül dilinizi konuşturunca girilmeyecek kalp kalmıyor.İnsanları kabuklarından sıyırıp salt insan olması hasebiyle gördüğünüz de ummadığınız muhabbetlerin kapısı açılıveriyor.

-Öyküleriniz Dergâh, Ay Vakti gibi dergilerde yayınlandı; ancak siz aynı zamanda internet üzerinden de öykülerinizi yayınlıyorsunuz. İnternette yayınlanan öykülerin okura ulaşılır olduğunu düşünüyor musunuz? İnternet edebiyatı hakkında ne söylerisiniz?

-İnternet ve edebiyatı tabi seyrinde ilerliyor. Bence olsun mu olmasın mı diye tartışmak gereksiz. Aksine yazıyla ilgilenenler açısından, hemen ulaşmak bakımından avantaj. Fakat internet ortamının genişliği ve denetimsizliği düşünülürse internet edebiyatını takip etmek için kişinin epey bir donanımlı olması gerekiyor.

Okura, daha çok okura ulaştığına inanıyorum. Tabi Yazılı basına alternatif olduğu anlamına gelmez. Onun yeri başka. Yazımızın –e dergide değil de yazılı basında çıkması çok daha önemlidir.

-Başucu kitaplarınız nelerdir?

-Başucumda, yanımda, çantamda, mutfakta kitaplarım hep hazırdır. Hepsinin arasında muhakkak bir kâğıt, bir kurşun kalem…

Kırık Mızrap, Gurbet Hikâyeleri, Elif Şafak, Sadık Yalsızuçanlar… Bazılarını danışmak için bazılarından öğrenmek, zihnen beslenmek için döne döne okurum.

Ayrıca ruhen ihtiyaç hissettiğim vakitlerde hadisleri, Mesneviyi, Yunus’u sindirerek okurum. Sözlük okumaları yaparım. Bu çalışmalar yazıya hiç umulmadık yerde aksediyor. Zihin neyle doldurulursa kâğıda da onlar yansıyor.

-Bir öykünün yazıya dökülmesi başından itibaren nasıl bir seyir takip ediyor?

-İnsanın ya da varlığın olduğu her yerde bir öykü muhakkak vardır. Ancak bakıp görülmeyi, duyulmayı bekler. Etrafınıza bakarken yaratanın bir eserine baktığımızı unutmadığımızda baktığımız her şey apayrı bir değer kazanıyor. Bir taş, bir deniz kabuğu, ağaçtan düşen kurumuş bir yaprak her şeyin size fısıldayacakları vardır. Etkilendiğiniz bir söz, bakış peşinize takılır sizle gelir. Sonunda kendini yazdırmak için sizi zorlar. İlk anda çalakalem her şey kâğıda dökülür. Kişiler, mekân yazdıkça sizden birer parça haline gelir. Günlerce aylarca yazıyla gizli gizli buluşursunuz. O kadar ki her gittiğiniz her yerde sizinledir. Konuştuğunuz kişilerde, gezdiğiniz yerlerde kendini gösterir. Bir zaman sonra sizinle dolaşmaktan vazgeçer. Burada öykü sonuç bölümünü yazdırır. Artık sizden ayrılır dosyada yerini alır.

MEHMET SOLAK’LA SÖYLEŞİ

HATİCE SAKA — Mon, 06 Jul 2009 21:01:17 +0000

-“Onu kendim kıldığım bir koku/sun derince bir kâse: NUN” “ Bir MİM koyalım sonra olduğumuz yere iki manâ bir sûret”. Hayal İçre, Mim ve Nun adını taşıyan iki bölümden oluşuyor. Kitaptaki şiirlerinizin bu harfler üzerine kurulmasının özel bir nedeni var mı?

- Kitaptaki şiirlerin tamamı bu harfler üzerine mi kuruluyor? İki-üç şiirden bahsedebiliriz yoğunluk açısından. Ama şunu da söyleyebiliriz; evet, pek çok şiirin arka plânında Nun ve Mim’insimgesel anlamı vardır. Bu iki harfe elif’i de eklemek gerek aslında; zira asıl esrar elif’te. Elif, nun ve mim tek başlarına olduğu kadar, birlikte oluşturdukları yapılarla da oldukça s/imgeseldir. Bir düşünün, değişik hallerde yan yana gelişlerini. ‘Muhteşem üçlü’den bahsediyoruz yani, fakat uzun uzadıya bu harflerin anlamını açıklamam mümkün değil. Ancak kimi ip uçları vermekle yetinmek istiyorum. Her şeyden önce, İbn Arabî’nin deşifre ettiği Harflerin İlmi’nden haberdar olmak gerek.Şeyhül Ekber; “Elif’in makamı cem makamıdır, onun ismi Allah’tır.” der. Ayrıca mertebelerden bahseder; “Nun, Hak tealâ’nın mertebesidir.” ona göre. İkinci mertebe ise, mükelleflerin en mükemmeli, en evrenseli, yaratılış açısından en tam ve en dengeli olan insana aittir; o da mim’dir. İnsan, Allah’ı ancak kendinden yola çıkarak bilebilir. Seyrin güzergâhı budur. Bu aleme (Nun, alemin zahirî yanıdır aynı zamanda), yani olduğumuz yere, bir mim koymak lâzım. Mim koymak, diye bir deyimimiz vardır, biliyorsunuz. Nereye mi mim konur, önemli bulduğumuz, unutulmasını istemediğimiz yere. Bir işaretlemedir yani mim koymak. Nun’da bir nokta bile değiliz ama yine de o nun’un bir yerlerine ufacık da olsa bir mim – bir koku, bir sûret - koyma cehdimiz olmalı. Üstelik yükümlüyüz bununla. Kısacası, varoluş derdimle hemhal olmak çabasındayım; yoksa kuru bir hurûfîlik ya da letrizm peşinde değilim.

-Diğer şiir kitaplarınızda olduğu gibi bu kitabınızda da aşk var. Ancak aşkın boyutunu, kime veya neye yönelik olduğunu keskin sınırlarla çizmiyorsunuz. Aşkı bu kuşatıcılığıyla görmeye çalışırken zorlandığınız oluyor mu?

-Kesinlikle hayır, hiç zorlanmıyorum. Olması gereken bu aslında. Aşkı en kuşatkan haliyle görmek ve yaşamak gerek. Aşkın indirgenmesinden ve ayrıştırılmasından müthiş rahatsızlık duyuyorum. Daha önce sorulmuş bir soruya verdiğim cevaba gönderme yapmak zorundayım: “Bir’leme ve bir’leşme iştiyakıdır aşk.” demiştim. Yaratılış’ın özünden bahsediyoruz burada. Özü ayrıştıramazsınız, çünkü özdür. Herhangi bir şey’e de indirgeyemezsiniz. İndirgenebilecek bir şey yoktur gerçekte. Ayrıştırma ve tasnif etme kolaycılığı çoğu zaman yanıltıyor insanı. Peki yapılan ayrıştırma ve indirgeme neyin nesidir o halde? Tamamen sanal. Zihinsel bir yanılsama. Sadece aşk için mi yaşanıyor bu zihinsel yanılsama? Hayır ? O kadar çok yanılsama var ki gerçekmiş gibi algılanan. Biz, konuyu fazla dallandırıp budaklandırmadan aşka dönelim: Aşk boyutsuzdur. Boyutsuz olan bir şeyin sınırlarından bahsetmek abestir. Aşk, tecellîdir. Birleme ve birleşme iştiyakı oluşu bundandır. Gerisi lâf kalabalığı sadece.

-Kuran-ı Kerim’de, Allah’ın Hz. Adem’e isimleri öğrettiği tebliğ edilir. Hayal İçre’deki şiirlerin çoğunda adlandırmalara ve kelimelere atıf var. Şairler için Hz. Adem ile başlayan ve her şeye mana veren adlandırmanın en güzelinin peşinde diyebilir miyiz?

-Her şey adlandırmakla başlamıştır. Adlandırma, anlamlandırmanın eşiğidir. Adlandırarak o eşikten öteye geçmiş oluruz.Anlama vakıf olma hali yani. Her halükârda vardır anlam. Anlama vakıf olmak, hayata dahil olmaktır. Aksi halde, zaman doldurmuş oluruz bir ömür. İnsan olarak, önce kendi adımızı ve anlamımızı idrâk etmemiz gerek. Böylelikle ‘kendimiz’ olabiliriz. Kendi olmak, nasibine sahip çıkmayı zorunlu kılar. Nasibine sahip çıkan da hayata dahil olur, sıradan bir dolgu malzemesi olamaz o. Şairlik, her bakımdan daha duyarlı olmayı gerektirir. Sıradanlığı kaldırmaz. O halde, en farklının peşinde olmalıdır şair. Lütfen dikkât: Sıradanlık karşıtı bir farklılıktan bahsediyorum, marjinallik hevesinden değil. Evet, en güzel adlandırmanın peşinde olmalı şair. Her türlü çirkinlikten kaçınmalı. Adlandırma güzel olursa gerisi de güzel gelir; çirkin başlarsa çirkin sürer. Bir de yaşanılan halin kanıksanması meselesi var. O vakit, yanlışlar da doğruymuş gibi algılanmaya başlar. Tehlike büyüdükçe büyür. Denilebilir ki; bu iş, kısmet meselesi. Kimileri Adem’in peşindedir, kimileri başkalarının…Herkesin bir ‘önden giden’i vardır vesselam.

-“Zahir ve batın, ne tekil ne çoğul, ne ezel ne ebed, hem aşikar hem gizli…” Şiiriniz zıtlıkların çekim alanına giriyor. Şiiriniz zıtlıklardan besleniyor diyebilir miyiz?

-Her şey zıtlıklar alanında değil mi? Öyle ki, her şey zıddıyla kaim. Ama bir ‘bütün’ olarak aynı zamanda. Zahir-batın, tekil-çoğul, erkek-dişi, ezel-ebed, güzel-çirkin… Çirkin yoksa güzel de yoktur. Neye göre güzel? Bir çirkin tasavvuru ve tanımlaması olmalı ki, güzel tasavvuru ve tanımlaması da olabilsin. Aynı durum bütün karşıtlıklar için geçerlidir; ancak, görüntünün ötesine geçemeyen yalınkat bir karşıtlık aldatmacasına sap(lan)madan. O halde; hayat, karşıtlıklar bütünü ise, biz de arada kalmışsak, karşıtlıklar arasında, oradan beslenmemek mümkün mü? Yine de, beslenmek ifadesine bir şerh koymak isterim. Bu kelimeler, yaşanılan hal’in ifşasıdır bir bakıma. Özümsenmiş bütüncüllüğün söze bürünmesi yani. Ara yerde kalmanın yangısıdır şairin kaderi. Bu kader, anlam katmanları hediye eder şaire. Daha ne istenir ki…

-Bir şiirinizde, ‘yandı kelimeler prensim maçinde / içim yandı eksik kaldı sözüm’ diyorsunuz. Burada kastettiğiniz ilham ise, onun çıktığı yolculuklardan dönmesini beklediğiniz oluyor mu, ya da siz mi gidip buluyorsunuz ilham prensini?

-Sözün başkalığına ve eksikliğine bir gönderme var orada. Söz, emsalsiz bir başkalaştırma gücüdür. Bir o kadar da eksik ama. Hem de her zaman ve her daim eksik. Öte yandan, standardı ve sonu yoktur sözün. Herkese, her zamana, her mekana göre bir söz, mutlaka vardır. Alıntıladığınız dizeler öncesinde;

“Kaç kelime kurtardım / kaç şiir bu mücellâ hayattan / diline düştümse yıllarca yine dilimden / sözledikçe sürer ya mesel içinde mesel / ödünç heveslerle bir ömür.” derim. Söyledikçe sürüp giden bir meseldir söz. Yanmışsa kelimeler prensim, üstelik maçinde, kimi bekleyebilirim ki! Ne prens, ne peri…Değil mi ki; “gece başka ben / ben başka gece (ise) söyleyince” şairin halleriyle ilgilidir bütün olup biten. Ve sözün gücüyle. O başkalaştıran güç, kimileyin kaf dağından, kimileyin gündelik hayatın içinden seslenir. Ne beklenen vardır ne gelen yani. En azından benim için böyle.

- Şiir eleştirisi, şiir teorisi üzerine yazan ve şiirin felsefesine kafa yoran bir şair olarak şiirinizi nereye koyarsınız, hangi akıma yakın bulursunuz?

-Bir kategorize zorunluluğu daha mı? Bir şeyleri illâki bir yerlere yerleştirmek güdüsünden mümkün olduğunca kaçınırım. Şiiri, hem içeriden hem dışarıdan yakînen takip eden biri olarak; kendi şiirimi herhangi bir akıma bağlı görmüyorum. Ayrıca akım modasının geçtiğine inanıyorum. Gerçi şimdilerde manifesto modası var; ama o da, hoş bir macera olarak kalacak hafızalarda. Çoğu şair macerayı sever. Ben macera sevenlerden değilim. Akımcılardan ise hiç olmadım. Şiirimin yapısı (modern anlamda yapıdan bahsediyorum, bütünlüklü yapıdan) açısından bakarsak, imge yoğunluklu bir şiirdir benimkisi, tabiri caizse, imgeyle var olur; fakat sesi de hiç mi hiç göz ardı etmem. Anlam ve ses bütünleşmesidir aradığım. Sesle bezenmiş anlam katmanları sunarım okuyucuya. Bu ses-anlam bütünleşmenin tacı, imgedir. Depreşen bir imge vardır benim şiirimde. Hayata ilişkin hallerden neşet etmesinden, yani yapıştırma olmamasındandır depreşmesi. Bu yüzden iğreti değildir, şiirde var olan hiçbir şey. Bazen mûnis bazen isyankâr – hatta çokça isyankâr – da olsa, sahici ve sahihdir. Yeri gelmişken bir not düşelim: İmge denince hemen II. Yeni gelir akla. Oysa ne II. Yeniyle sınırlıdır imge ne de onunla girmiştir şiire. Böyle bir sınırlama, şiiri bilmemek demektir.

-“Aşka Yüzün Var” 1999, “Hüzünara ve Arada Bir Yerde” 2006 yılında yayımlandı. Üçüncü kitabınızı da epey bekledi okuyucular. Ufukta yeni bir kitap çalışması var mı?

-Bir şiir kitabı daha var aklımda. Şiir kitaplarımın sonunda yer verdiğim ve kitaplarıma oradan ad aldığım dizelerim vardır, hayat felsefemi de ele veren. Şöyle derim: “Aşka yüzüm var / arada bir yerde, bu yerde / yabancı olsam da / mosmor sürgün / hayal içre / adına hazırım.” Sıradaki şiir kitabımın adı, ‘adına hazırım’ olacak. Niyetim bu. Lâkin ne zaman vücut bulur, okuyucuyla buluşur bilemiyorum. En azından yakında değil. Yayımlanmış şiir inceleme-eleştiri yazılarım var. Denemelerim var hayat ve edebiyat bağlamında. Poetik kıyılarda soluklanan şiir yazılarım bir de… Önce bunlar kitaplaşır sanırım. Kısmet, diyorum. Acelem yok, hiç olmadı. Allahtan, beni sık boğaz edecek yayıncı dostlarım yahut ağabeylerim yok. Gerisi can sağlığı.

İlginize yürekten teşekkür ederim.

(01 TEMMUZ 2009 TARİHLİ YENİ ŞAFAK KİTAP EKİ’NDEKİ SÖYLEŞİNİN TAM METNİDİR)

NİMET YILDIRIM’LA SÖYLEŞİ

ÖMER LEKESİZ — Thu, 30 Apr 2009 22:22:29 +0000

-Hocam, Yves Bonnefoy, “Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitoloji Sözlüğü”nde, “din” ve “mitoloji” sözüklerini yanyana kullanmasının nedenini açıklarken “Bütün insan topluluklarında mitik anlatılarla dinsel uygulamalar sıkı sıkıya birbirine bağlıdır, bu yüzden de her yerde ya da hemen hemen her yerde dinler tarihçisi ya da araştırmacısı aynı zamanda mitolojileri de inceler” belirlemesini yapar. Sizin öncelikle bir filolog olduğunuzu bilmekle birlikte “Fars Mitolojisi Sözlüğü”nüzde zaman zaman “Fars” tanımlamasını aşan ve Hint’ten Endülüs’e kadar İslam başta olmak üzere diğer semavi dinlerin kültürlerini de içeren bir çalışmayı gerçekleştirdiğinizi görüyoruz. Mitoloji kavramına nasıl bir anlam yüklediniz, ya da Fars Mitolojisi’ne nasıl yaklaştınız ki sözlüğünüz bunca geniş bir dini ve kültürel yelpazeyi de kuşattı?

-Efendim, öncelikle Fars Mitolojisi Sözlüğü’ne gösterdiğiniz yakın ilgiden dolayı sizlere teşekkür ederim. Alanında ülkemizde yapılmış ilk çalışma olan kaynak eser niteliğindeki bu eserden dolayı edebiyat çevrelerinden çok güzel mesajlar, tebrikler ve teşvik edici yazılar alıyorum. Bu da beni son derece sevindiriyor ve yeni çalışmalara yöneltiyor.

İfade ettiğiniz gibi Fars Mitolojisi Sözlüğü, birtakım “Semavi dinlerin kültürlerini de içine alan, geniş bir dinsel-kültürel yelpazeyi kapsayan çalışma” olarak kabul edilebilir. Mitoloji sözcüğüne nasıl bir anlam yükleyerek böyle bir sonuca vardığımızı ortaya koyabilmek için sanırım önce İranlıların kökenlerinden “Aryalar”dan, en eski dönemlerden bu yana tarihlerinden ve kültürel birikimlerinden çok kısa olarak söz etmek yerinde olur:

Tarihin başlangıcı belli olmayan çok eski dönemlerinde Arya ırkının bir kolu, yaşadığı toprakları terk ederek Soğd/Semerkant, Buhara ve Merv bölgesine yerleşmiş, ancak olayların akışına ayak uyduramayınca Belh ve Horasan tarafına, oradan da İran’ın değişik bölgelerine göç etmiştir. Tarihî verilere dayanılarak bu hareketlerin MÖ. X. ve VIII. yüzyıllarda gerçekleştiği tahmin edilir. İran platosunda yerleşik hayat kuran ilk Arya kavimleri de Medler ve Persler’dir.

İran mitolojisi, kahramanlık anlatıları ve efsanelerinin tarihi, Aryaların İran topraklarına gelip yerleşmiş oldukları günlerden başlar. Bilindiği gibi İran milleti, İndo-Europeenne/Hind-Avrupa kavimlerinden biridir. Bu ırkın kollarından biri, tarihin çok eski dönemlerinden beri diğerlerine oranla çok daha fazla önem kazanmış, oluşturduğu medeniyet, edebiyat ve kültür, Hind-Avrupa ırkının diğer kollarından daha etkili olmuştur. “İndo-İranienne/Hind-İran” adlı bu kol, MÖ. 3000’lerde Hind-Avrupa grubundan kopup “Hint” ve “İran” adlarıyla iki ayrı kola ayrılıncaya dek, Orta Asya bölgesinde yaşamakta; ortak din, dil, inanç ve mitolojileri paylaşmakta, kendisini “Arya: şerefli” adıyla nitelemektedir. Daha sonraki dönemlerde birbirlerinden ayrılarak Hindistan ve İran adlı ülkelerine yerleştiklerinde bu ismi her biri kendisi için kullanmıştır.

Fars Mitolojisi Sözlüğü’nün, geniş boyutlu bir çalışma olmasının önemli nedenleri olarak şunları sıralayabiliriz:

Mitoloji bir bakıma eski dünyada yaşamış insanların, sosyal ilişkileri ve doğa olaylarını algılayış tarzları ile dinsel inanışlarına bakış açılarının yorumlanmasını konu alır. Bir ulusa, bir dine ve bir uygarlığa ait mitleri ele alır. Belirttiğiniz gibi mitoloji, “dinlerin kültürlerini de içerir”.

Mitoloji, ilkel çağlardaki insanların ayinleri, inanışları, ve medeniyetlerinin teorik yönleri, bir başka deyişle de yaratılışın başlangıcı ve kaynağına götüren aktarımlardır. İlkel insanların inanışları, mitolojilerle başlar ve daha sonralarda ad dinsel inanışlar ve büyük dinler yapılanır. Buradan hareketle mitoloji; çok uzak zamanlarda yaşamış insanların dinsel inanışları ve dünyaya ait görüşleridir.

M. Eliade mitolojiyi şöyle tanımlar: “Mitoloji, fizikötesi evrene ait serüvenleri, ilk başlangıç dönemlerinde gerçekleşen olayları aktaran bir anlatıdır. Mitoloji, genellikle yaratılışla ilgili gelişmeleri aktarır. Yani varlıkların nasıl meydana geldikleri, nasıl var oldukları, hangi ortamlarda ve nasıl varlık evrenine adım attıklarını ele alır.”

Gerçekte günümüzde “kültür” adı altında topladığımız değerler eski dünyada “mitoloji” ve “din” adlarıyla anılan olgulardır. Eliade’ye göre; “İlkel toplumlarda “mitoloji” ve “din”, ait oldukları toplumların kültürel birikimlerinden oluşmaktadır.” Çünkü o zamanlar hiçbir düşünce ve tavır bu bütünden ayrı bir şey olarak düşünülemez, insanın bütün yaptıkları ve düşündükleri mitoloji ve din çerçevesinde yer alırdı. Mitlerle özel anlamda kastedilen değerler, gerçek hayatla örtüşen, yöresel özellikleriyle eski dünyanın gelenek ve göreneklerinden oluşur. Mitoloji de bu anlamda; “toplumun ilk ve manevî tarihi”dir.

Mitleri yaşamak, gerçek anlamda “dinsel” bir yaşantıyı kapsar. Çünkü mit, sıradan, gündelik yaşamdan farklılık gösterir. Bu yaşantının “dinselliği”, mitolojiye özgü, coşturucu, anlamlı olayların yeniden gerçekleşme aşamasına getirilmesi, doğaüstü varlıkların yaratıcı eylemlerine yeniden tanık olunması olgusundan ileri gelir. Mitolojiye değişik mitoloji uzmanları tarafından yüklenen böylesine geniş bir anlamdan, bir bakıma “mitlerin önemli ölçüde dinlerin sözlü şekilleri olmasından” hareketle Fars Mitolojisi Sözlüğü’nde dinsel kapsamı geniş tutmaya çalıştık.

Fars edebiyatının temellerinden birini oluşturan dinsel inançlar, tarihin en eski devirlerinden başlayarak, mitolojik dönemler, kahramanlık çağları, daha sonra ilk İran devleti Med İmparatorluğu’ndan, İslâm öncesi son yönetim Sasaniler’in tarih sahnesinden çekilmelerine kadar İranlıların egemen oldukları bölgelerde geliştirdikleri kültürler, gelenek ve görenekler, değişik dönemlerde inanmış oldukları Zerdüşt öncesi ve sonrası birbirinden farklı dinler, bu dinleri eksen alarak oluşan dinsel kültürler, gelenek ve görenekler ve bütün bunlara bağlı olarak gelişen mitolojik anlatılar geniş bir alan üzerinde çalışmamızı gerektirdi.

Eski İran’daki dinsel yaşayışı ve ayinleri de içeren yaşanmış birtakım efsaneler vardır. Zerdüşt’ün ortaya çıkmasından sonra bu rivayetler eski İranlıların dinî efsaneleri olarak daha sonraki dönemlere aktarılmıştır. Bazen de bu rivayetler, millî tarihî destanlar ve efsanelerle birlikte kahramanların maceraları, İranlı komutanların ordu sevkiyatları ile mücadelelerini en güzel şekliyle yansıtmaktadır. İran-Yunan savaşları, İskender’in İran’dan çekilmesinden sonra onun İran’daki derin ve etkin nüfuzuyla mücadeleleri, Bizanslılara ve diğer güçlerden gelen saldırılara karşı savunma faaliyetleri, birtakım hatıraların yaşanmasına ortam hazırlamış ve efsanevî destanlara hamâsî bir renk kazandırmıştır.

Çalışmamızın geniş bir bakış açısına sahip oluşu; söz konusu coğrafyanın inançları, tanrıları, kutsalları, kültürleri ve mitolojilerinin yanı sıra bölge halklarının köken birliği, ortak dinsel inanışlar ve ortak kültürleriyle çok zengin ve derin bir kültürel birikimin merkezinde bulunmasından kaynaklanmaktadır.

-Bir mitolojik malzemenin ait olduğu ülke içinde bile çok farklı çeşitleriyle anlatıldığı bilinen bir durumdur. Diğer taraftan Babil’den ve özellikle Hz. Musa’dan itibaren İsrailoğulları’na mahsus bir çok mitolojinin Fars mitolojilerini, onun da İsrailoğulları’nın mitolojisini etkilediğini düşünürsek bunun çalışmanız sırasında önemli bir güçlük oluşturduğuna hükmetmemiz gerekir. Bir tür samanlıkta iğne aramak diye özetleyebileceğimiz bu güçlüğün üstesinden nasıl geldiniz?

- Evet dediğiniz gibi gerçekten samanlıkta iğne aramak kadar geniş araştırma gerektiren, bir okadar da zor olan ve çok sabır isteyen; değişik dillerde kaleme alınmış birçok kaynağa erişmeği, onlardaki dağınık bilgileri bir araya toplamayı, sonra bütün bunları Türkçemize aktarmayı ve ardından da birtakım sonuçlara ulaşmayı zorunlu kılan böylesine bir çalışmayı yapmak yıllar istiyor. Birikim ve özveri istiyor.

Bu tür edebiyat araştırmalarının olmazsa olmazları arasında bilindiği gibi araştırma konusu milletlerin dilleri, dinleri, dinsel kaynakları ve kültürleri, mitolojileri… gibi konularda belli düzeyde bilgi birikimi, derinlikli uğraş ve sabır en başta yer alır. Ancak bütün bunlara erişmemi, orta okul ve lise yıllarında içimde var olan yabancı dil, Fransızca sevgisi, daha sonra özel Arapça öğrenimi almam, ardından fakülte yıllarında bu iki dilin yanı sıra yoğun Farsça ve İngilizceye öğrenimime bu dillere karşı ilgime borçluyum. Bütün bu gayretler söz konusu dillerde yazılmış Fars mitolojisiyle ilgili kaynakları Türkçe’ye aktarmam açısından bana son derece yardımcı oldu. Tabi bunların yanı sıra en önemli destekçilerimden ve çalışmanın gereklerinden biri de Arapça, Farsça ve İngilizce kaynakları rahatlıkla kullanabilmektir. Gerçekte İslâm öncesi/İslam sonrası İran tarihi, başta Mazdeizm olmak üzere İran dinleri, mitolojisi ve edebiyatı konusunda belli düzeyde bilgi birikimi Kur’ân ve tefsir bilimleri, semavi dinler…. gibi konularda kapsamlı bilgiye sahip olmadan bu tür çalışmaları yapma imkanı yoktur. Bu açıdan kendimi şanslı kabul ediyorum. Böylece çalışmanın gerektirdiği şartlar, kaynaklar ve uygun ortam hazır olunca sanırım önemli ölçüde başarılı oldum. Aldığım çok güzel tepkilerden de bunu anlıyorum.

-Esatir= history; mythos= anlatı / hikaye sözcüklerinden bakılarak tarih yazımında mitolojik malzemelerin bir temel oluşturduğu hep iddia edilegelmiştir ama son tahlilde mitoloji de tarih de kendi başlarına bir disiplindir. Siz çalışmanız sırasında mitolojik malzemelerin maruf tarihi bilgilerle uyumunu gözetmek gibi bir zorunluluk duydunuz mu?

- Mitolojik malzemelerin bilinen tarihi bilgilerle uyumu konusunda daha çok başta Zerdüşt’ün kutsal kitabı Avesta, Avesta tefsirleri ve Şahnâme’de aktarılan bilgilerle değerlendirmeğe çalıştım. Gerçekte mitoloji ile tarih iç içedir. Örneğin tarih sonrası çağlara ait birer tarihsel gerçek olan Makedonyalı İskender, Sultan Mahmûd, Şâh Abbâs ve Napolyon dilden dile dolaşan halk rivayetlerinde birer efsaneler çemberinin içerisinde kalmaktadırlar. Tarih öncesi dönemlerde efsaneler ile tarihî gerçekleri birbirinden ayırmak çok daha güçtür. Ancak efsanelerin tarih sonrası dönemde de ortaya çıkışlarını kanıtlayan birtakım faktörler gözlenebilmektedir. Mitolojik efsaneler gerçekte gelenekler adı altında korunup sonraki nesillere aktarılan birtakım zincirleme rivayetlerdir. Normal hikayelerle farkları ise, başta ilk aktarıcıları olmak üzere rivayet edenler tarafından doğru olduklarının sanılmasıdır. İşte gerçekte efsaneleri birer sembol, hikaye ya da simge olmaktan çıkarıp da tarihî rivayetler kategorisine çeken incelik de burada merkezlenmektedir. Bu gerekçeyle de efsaneler, ilk dinler, dinî ibadetler ve kurallar, aynı zamanda da ulusal tarihlerle ilişki kurmakta, halk kesimlerinde yaygın inançların birtakım hurafeler ve efsanelere dayanması gerçeğinin yanında eski birtakım felsefi görüşlerin de mitolojik etki altında kalması, hatta efsaneleri temel alması dolayısıyla ulusların tarihleriyle efsanelerinin yer yer birbirine karışmasına ortam hazırlarlar.

Dünya medeniyetinin yapılanmasında önemli ve temel rolleri bulunan eski dünyanın Hint, İran ve Yunan milletlerinin gerçek ve doğal özellikler taşıyan kahramanlık anlatıları, söz konusu milletlerin, daha hayatlarının başladığı ilk çağlarda ya da tarih öncesi dönemlerde tarih sahnesinde yer almış halklarının geniş hayal güçleriyle oluşturdukları kültürel birikimleri içerisinde yer alan mitolojik değerlerinden doğmuş ve şekillenmiştir. Aşamalı olarak ve gelişen olaylar sürecinde tarihî gelişmelerle de iç içe girmiş, ilk zamanlar dilden dile sonraki kuşaklara aktarılırken daha sonra Şâhnâme, İlyad ve Odessa gibi ölümsüz yapıtlar ortaya çıkmıştır.

Mitolojide ideal gelişmeler ve metafizik olayların kahramanları, arzularına ve ideal dünyalarına gerçek hayatta erişmeği imkânsız olarak algıladıklarından hayal gücünün de yardımıyla gerçek dünya dışında, olağanüstü özellikler gibi metafizik konuları ve ideallerini fizik ötesi dünyada tasavvur ederler. Bu olağanüstü arzuları gerçekleştirmek için de “Sîmorğ”, “Surûş”, “cinler”, “büyü”, “büyücülük”… gibi fizik ötesi evrenin araçlarını kullanıp onlardan yardım alırlar. Hayal dünyalarındaki serüvenleri gerçeklerle ilişkilendirip erişilmesi çok daha kolay ve sıkıntısız hayal dünyasında arzularına ulaşır, orada ütopik, gizemli şehirler kurarlar. Tarih; gerçek olayların yaşandığı bir alan iken mitolojide; bir milletin gerçekleşmemiş millî arzularına, mutlaka gerçekleşmesi arzulanan ideallerine yer verilir. Bu açıdan mitoloji, gerçek dünyanın kendilerini mutlu edemediği, ideallerine eriştiremediği durumlarda insanların kaybettiklerini hayallerinde aradıkları anlatımlara yer verir.

-Mitoloji sözlükleri, simgelerin özellikle de kutsal simgelerin bir tür şerhi, açımlaması olarak okunagelmiştir. Siz mitoloji ve simge ilişkisini nasıl değerlendiriyorsunuz?

- İlk olarak “Simgeler ve sembollerin mitlerin dili olduğu, çoğu zaman mitlerle iç içe olduğu” gerçeğini belirteyim. Simgelerin arkasındaki gerçeklikler ve sembollerin dilleri iyi anlaşıldığında mitlerin de etkin bir şekilde kavranacağı göz ardı edilemez bir olgudur. Bu yüzden bazı mitoloji uzmanlarınca simgebilim mitolojinin temel gereklerinden biri olarak kabul edilir. Bir bakıma simgeler, birtakım şifreleri de barındıran semboller oluşum aşamasındaki evrenin manzarasını, aşamalarını gösteren unsurlardır. Mitik bir kısım ögelerde de semboller ve şifreler birbirinden ayrılamayacak derecede iç içedir.

Olağan dışı, fizik ötesi, öteki alemlere ait rivayetlerden oluşan mitolojilerin ana temaları yaratılışla ilgili gelişmelerdir. Mitlerin ana temaları, daha çok sembolik tiplemeler, fizik ötesi aleme ait simgesel ögelerdir. Mitolojide kahramanlar bu dünyaya ait ögeler de olsalar nitelikleri fizik ötesi dünyaya aittir.

Genel tanımlamalarda ve birtakım sözlüklerdeki açıklamalarda mitoloji: “Hayalî, olan, gerçek dışı ve bütünüyle efsane olan gelişmeler”dir şeklinde ifadelerine de rastlanır. Ancak mitolojinin; “göksel, fizik ötesi evrene ait, dokunulmayan, ancak metafizik evrenin algılanabilen hikayesi ve gelişmeleri olarak kabul edilmelidir. Bu değerlerin çok önemli bir kısmı mitolojide son derece etkin ve alabildiğine zengin sembollerle ifade edilir. Mitolojide zaman ve mekan kavramları yer almaz. Bu kavramların bulunmaması ya da belirgin olmaması mitolojik anlatının hayalî ve kurgusal atmosferini son derece genişletir, onu daha gizemli ve daha çekici olarak yansıtır.

Örneğin: Îzed Mihr: Tanrı Mihr, ruhaniyyet, savaşçılık ve bereket dağıtan sembol tanrı olarak büyük bir güç kazanmıştır. Halkın bu inançlarının üst tabakalara etkisi Zerdüşt inanışında ve ondan sonralarda da görülmektedir.

-Çalışmanızın adı “Fars Mitoloji Sözlüğü” olmasına rağmen, ona büyük oranda etimolojik bir değer de yüklemişsiniz. Bu yanıyla sözlüğünüzü “köken bilgisi sözlüğü” olarak da okumak mümkün. Bu bağlamda mitoloji ve dil ilişkisine nasıl baktığınızı öğrenebilir miyiz?

- İran dilleri en eski devirlerden günümüze birbirinden farklı dinler, kültürler ve geleneklerin etkisinde kalarak değişim ve gelişim aşamalarından geçmiştir. Eldeki belgeler; alfabe, dilbilgisi kuralları ve içerik bakımından İran dillerini, “Eski İran Dilleri”, “Orta İran Dilleri” ve “Yeni İran Dilleri” gibi birbirinden farklı üç devreye ayırma imkanı vermektedir. Bu süreçte birçok sözcük birçok etkenle zamanla değişim geçirmiştir. Kelimeler, kavramlar, ifadeler farklı etkileşimlerle farklı şekiller almışlardır. Bu tarihsel gerçeği göz önünde bulundurarak kelimeler ve kavramların zaman yolculuğundaki şekil ve anlam farklılaşımını da izleyerek her kavramın eski, orta ve yeni dildeki şekillerini ve bunların anlamlarıyla neleri sembolize ettiklerini de vermeği son derece yararlı gördük.

Bir başka açıdan mitoloji; “bir milletin ya da bir toplumun ilk ve manevi tarihi”dir. Bu yüzden de o toplumun ya da milletin diliyle uyum içerisindedir. Bu kuramdan da dil ve mitoloji, birlikte ortak bir işleve sahip olarak edebî metinler çerçevesinde çok uzak geçmişlere ait gerçekleri ve o gerçekler etrafında oluşturulmuş mitolojik değerleri sonraki kuşaklara aktarır. Mitolojik anlatımlarda kullanılan dil de sembolik ve alabildiğine gizemlidir.

İranlıların ırkdaşları olan Hintlilerin rivayetlerinde sözün büyüleyici bir etkisi vardır. Söz bu gücüyle düşünceyi eyleme dönüştürme özelliğine sahiptir. “Mantra” adı verilen bu büyülü güç, Vedalar’da ve Hint edebiyatında kutsanmakta, kutsal sözleri simgelemekte, söz ile büyü yapılması da buradan kaynaklanmaktadır. Bu yüzden “söz”, her şeydir. Yine Hint rivayetlerinde ilk insan örneği ve aynı zamanda İranlıların ilk ataları Keyûmers gibi özellikler taşıyan insan, her varlığın adını söylemekte, insanlara öğretmekte, böylece ilk dili ortaya çıkarmaktadır. Bu ilk ve son dil de bütün dillerin kaynağıdır. Hint rivayetlerine göre bu dilden ilk türeyen Sanskrit Dili’dir.

-Hocam, sözlüğünüze bakarak özellikle Fars ve Farsça kaynaklı çalışmalarınızın burada kalmayacağını, daha ileri boyutlara taşınacağını bir okur örgörüsü olarak iletmek istiyorum. “Nimet Yıldırım, şimdi hangi büyük projelerin izinde yürüyor? diye sorsam, ne dersiniz?

- Son derece haklısınız. Bu yolda daha ileri menzillere yürümemek mümkün değil. Bir sevda bu. Elbette genişleyerek derinleşerek devam edecek bu çalışmalar. Şu anda devam eden çalışmalarım şunlar:

İran millî şairi, Fars edebiyatında bütün dönemlerinin en büyük söz ustalarından Firdevsî’nin Şahnâme’si yeniden düzenlenen şekliyle, daha önce yayınlanmamış 5.000 dizesinin tarafımdan yapılan tashih ve tekmil, Firdevsî ve Şahnâme ile ilgili kaleme aldığım bir girişle birlikte Kabalcı Yayınları arasında çıkmak üzere.

Açıklamalar ve notlarla Türkçeye çevirdiğim yine Kabalcı Yayanevi’nde baskıya hazırlanan Ardavirafname (Cennet, A’raf ve Cehennem). Bazı araştırmacılarca ünlü İtalyan şair Dante’nin, İlahi Komedya/La Divina Commedia adlı eserini kaleme alırken yararlanmış olduğu ifade edilen bu eser; J. A. Pope (Londra 1816) ve Martin Haug (London 1866), tarafından İngilizce’ye; M. A. Barthélemy (Paris 1887) ve Philippe Gignoux (Tahran-Paris 1984) tarafından Fransızca’ya aktarılarak yayınlanmış, Mazeist edebiyatın en önemli kaynaklarından biridir. Ülkemizde ilk kez yayınlanacaktır.

İran Edebiyatı (İslâm Öncesi). İslâm öncesi dönem İran Dilleri, edebiyatları, kültürel, bilimsel ve edebi birikimini Türk okuruna derli toplu bir biçimde aktaracak olan bu çalışma da yine alanında ilk olacaktır. (yaklaşık 500 sayfa hacmindeki bu çalışma son okuma aşamasındadır).

Kabalcı Yayanevi tarafından benim de katkılarımla yeniden düzenlenerek yayınlanan ancak 25.000 beyitlik kısmını kapsayan Şahnâme çevirisinin kalan ve şimdiye kadar çevrilmemiş 28.000-30.000 beytinin son yıllarda alanında otoriter bilim adamlarınca yayınlanan versiyonları da değerlendirilerek Türkçe’ye aktarılması. (Çeviri aşamasında)

İran Mitolojisi, Mitoloji, İran mitolojisinin kökenleri, oluşum evreleri, kahramanlık anlatıları, diğer mitolojilerle etkileşimi, İran mitolojisinin edebiyat üzerindeki yoğun etkisi ve örnekleri. İran mitolojisinin temel ögeleri gibi ana bölümlere yer veren kapsamlı bir çalışma. (yaklaşık 600 sayfa hacmindeki bu çalışma da son okuma aşamasındadır).

Efendim. Fars Mitolojisi Sözlüğü’ne göstermiş olduğunuz yakın ilgi ve edebiyat çevrelerine tanıtımı için yapacağınız bu katkıdan dolayı sizlere ve derginiz çalışanlarına teşekkür ederim. Bu arada Fars Mitolojisi Sözlüğü ve diğer çalışmalarımın okurlarına ulaşmasını sağlayan Kabalcı Yayınevi’ne, sayın Mustafa Küpüşoğlu ve ekibine de sonsuz şükranlarımı sunuyorum.

(Prof Dr. Nimet YILDIRIM; Atatürk Üniversitesi; Edebiyat Fakültesi Fars Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi)

TEMEL KARATAŞ’LA SÖYLEŞİ

RECEP ŞÜKRÜ GÜNGÖR — Wed, 31 Dec 2008 21:16:29 +0000

-Öyküleriniz hakkında kısa bir değerlendirmede bulunur musunuz?

-Bir yazarın kendi öyküleri hakkında değerlendirme yapması bana prospektüs ya da kullanma kılavuzunu çağrıştırır. Bu nedenle hiçbir zaman öykülerimi yeniden anlatamam. Değerlendiremem. Nasıl okunması gerektiğini söyleyemem. Zaten değeri de değersizliği de öykünün içinde.

-Öykü anlayışınız nedir, nasıldır?
-Ben, renkleri kelimelerden oluşan tek bir fotoğraf olarak görürüm öyküyü. Yaşayan ya da yaşamayan her insanın bir öyküsü, öyküleri vardır. Eğer insan kendi öyküsünü yazmaz, yazamazsa birileri onun yerine, kendi adıyla yazar. Bu da artık yazanın öyküsüdür. O öykünün ruhu yazarındadır artık, yaşayanda değil. Bir atımlık kurşun gibidir öykü. Hedefi ya etkiler, ya etkilemez. Bazı öyküler vurur geçer. Bazıları bir yere saplanır kalır. Bazıları da ıskalar. En derine giren en iyi öyküdür.

-Dil işçiliğini öykülerinizde öncelikle olarak hissedilen bir durum. Öykü dili/öyküde dil hakkında ne söylersiniz?

-Dili ciddiye almadan edebiyat olmaz. Öykü hiç olmaz. Düşünün ki, bir bina yapıyorsunuz ama demirin çapını, harcın çimento oranını ciddiye almıyorsunuz. Ya kafanıza çöker, ya da başkalarının kafasına. Her durumda siz de yanarsınız. Öykü söz konusu olunca, birçok yazınsal alanda sıkça görüldüğü gibi iskeleti çatıp bir editöre teslim etmek ve yeniden yazılmasını kabullenmek söz konusu değil. Mesela romandan daha öte dil işçiliği ister öykü. Çünkü yayma değil yoğunlaştırma vardır. Yani bir tasvir yapacaksınız mesela ve o tasvirle bir kasvet yaratmak istiyorsunuz… Romanda bunun için sayfalarca yeriniz var. Okuru o havaya sokmak zor değil. Ama romanda bu sayfalarca yazıyla verdiğiniz duyguyu öyküde bir cümle ile verme gayesi vardır. Hatta bazen iki kelime ile. Bunu başarınca mutlu olursunuz. Hal böyle olunca kelimeler çok daha önem kazanıyor. Ben, dilin en kıymetli halinin öyküde bulunacağını düşünüyorum. Ve dilin öyküyle geliştiğine, gelişeceğine inancım tam.

-Yerel söyleyişler, sözler, deyimler kullanmışsınız. çok da yerinde kullanmışsınız. Bu ihtiyaç nereden doğdu?

-İşin aslı bu mesele, özellikle de argo, ilk kitapta da (Yol Ağrısı, Varlık, 2004) gündeme gelmişti. Bu benim özel çabam değil. Yani yerel söyleyişler, deyimler diye bir ayrı kulvar yok benim anlayışımda. Bir öykünün mekanı Orta Anadolu ise o ağzı kullanacaksın. Kurtuluşun yok. Bilmiyorsan, yazamazsın. Eğer bir Doğu Anadolu Ermeni’sini İstanbul Türkçesiyle konuşturursan olmaz. Kurgu, mekan, zaman hepsi birden sallanır. Bunların örneklerini çokça görebilirsiniz. Televizyon dizilerinden çok farklı olmayan edebiyat metinleri var. Yani cümleleri –mişik, -mışık’la bitirerek Doğu Anadolu ağzını başardığını sanıyorsan, her şeyin çok kolay olduğuna inancın tamdır ve her şeyi yazarsın!

-Öykülerinizde ağırlıklı olarak sosyal konuları işliyorsunuz. baba, dayı ve ölüm konusu bu kitabınızda öne çıkıyor; buna göre kendinizi Türk öyküçülüğü içinde hangi akıma yakın görüyorsunuz?

-O dayı, ilginç bir şeydir bende. Amcaya yakıştıramıyorum mesela o hikâyelerin konularını. İlk kitapta vardır aynı kahramanlarla geçen bir öykü. Ama bunun öyle irdelenesi bir yanı yok. Toplumculuğa gelince… Öyküler size bunun yanıtını vermiş olmalı. İlk kitaptan sonra Nursel Duruel benim için “yeni bir Orhan Kemal” demişti. Cumhuriyet’in kültür-sanat manşeti de bu yöndeydi.

Ölüm… Kopamadığım bir tema. Ölüyoruz ya! Yani bir gün yok oluyoruz. Öyle ki, bu cümle bile anlamsız ölüm için. Yani ölene ölüm yok, gibi bir şey. Öyle anlar olmuştur ki, şunu da demişimdir kendi kendime: Ölüm gibisi var mı? Şimdi ölmek vardı anasını satayım! Böyle bir şey varken kainatta, adam birkaç kahramanı öldürmekten kaçınır mı (?) Ben ölemedikçe onları öldürüyorum! Yani ağzımdan bunlar çıkıverdi işte. Konu o kadar ciddi ki, ciddi olamıyoruz. Ölüm işte… Ben birkaç kişiyi kaybetmekten çok korkuyorum. O hikayelerde sayın ki ben de musallanın arkasında saf’tayım. Bu acıyı hissediyorum. Kendimi çelikliyorum!

-İstanbul öykülerinizde ana unsurlardan biri. istanbul tutkunluğu nedir, biraz açar mısınız?

-Bana “yaz” diyen şehir… Öyküde de geçiyor ya bu. Bir önsöz gibi okunabilir aslında ilk öykü. Bu nedenle onu başa aldım. Aslında dil ve kurgu olarak da diğer öykülere pek benzemez, onlar hakkında ipucu vermez Ufka Bakan Gemiler. Ama bir şey anlatıyorum orada. Sanki, “bunları kim yazdı?”nın ipucu mu ne? Bilemiyorum. Ama öyle şairane bir İstanbul tutkum yok benim. Herkesin bir yaşam alanı var, yaşama alanı daha doğrusu. Benimki de burası. Ama bir İstanbul öykücüsü olmadığım kesin. Bir ara üç yıl başka bir ilde yaşadım. 3 yılda anca iki öykü yazabildim. Ama bana öykü yazdıramayan o şehirde 40 yıldır öykü yazanlar da var. Hatta o şehir ki Sait Faik’in, Faik Baysal’ın, Necati Mert’in memleketi!

-’Şehir İçi Yolcuları’ öyküsünde siyasal eleştiri yapıyorsunuz. diğer öykülerinizde bu tavır yok. öyküde veya diğer edebi metinlerde siyasi eleştiri konusunda ne düşünüyorsunuz?

-Vallahi bana sorarsan doz falan diye bir şey yok. Dozun olduğu yerden edebiyat çıkmaz. Ben bütün öykülerimde siyaset görüyorum oysa! Yani nereden yazdığım, nasıl baktığım belli. Vagon fabrikasında iş yavaşlatmada (Ağır Sanayi) siyaset yok mu? Ya da “İstanbul da Memleket” öyküsünde ve daha birçoğunda… Yani doz değil mesele, üslup. “Milleti üç kuruşa çalıştırıyorsunuz. Üçü de iki yapmanın yolunu arıyorsunuz!” dersek daha mı siyasi olacak mesela. Bu pek yavandır benim öyküm için. Anca bir kahvehane diyaloğu olur. Köşe yazısında iyi yoldur, tutar.

İBRAHİM YILDIRIM’LA SÖYLEŞİ

EDEBİSTAN — Fri, 31 Oct 2008 22:56:27 +0000

Ölü Bir Zaman’a Ağıt, Vatan Dersleri’nin ikinci kitabı. Daha dar bir zamanı, daha derin analiz ediyor. Bu romanın üçleme arasında durduğu yeri siz nasıl tanımlıyorsunuz?

İlk başlarda Vatan Dersleri’ni iki roman olarak düşünmüş; ancak, bir söyleşi sırasında “Bir üçüncüsünü de yazabilirim” diye vurgulamıştım. Karar vereli epey oldu, üçüncüsünü de bitireceğim. Öte yandan, zaman içinde, ( -üçüncü Vatan Dersleri okura ulaştıktan sonra- ) üç romanı bir arada, tek bir kitap halinde yayınlamayı da istiyorum. Bunun içindir ki, her şeyi yeniden düzenledim, yapıyı üç romanı düşünerek baştan ele aldım. Dolayısıyla ikinci kitap olan “Ölü Bir Zamana Ağıt” ister istemez bir köprü roman haline geldi… Evet, söylediğiniz gibi bu romanda sadece bir döneme yoğunlaştım. Ama ilk romanın çok geniş olan açılımını unutmadan.

Bu kitapta 30 yıllık bir süreç var.

Hal ve Zaman Mektupları, 1900’lerin başından 20. yüzyılın sonuna kadar geçen bir süreci içeriyordu. Ölü Bir Zamana Ağıt, bu geniş zamanın; hassas, belirleyici önemli bir noktasında duruyor, orada yoğunlaşıyor… Ama Türkiye’nin yüzyıllık serüvenini unutmadan. Az önce sözünü ettiğim ve önemli nokta diye vurguladığım hassas zaman aralığı ise 1970 ve 1971 yılları… Bu yoğunlaşmaya karşın, farklı zamanlara da açılıyor roman. Bugüne de geliyor, geriye de gidiyor… Açılmazsa zaten derinleşemez, 20. yüzyılı anlamaya, kavramaya çalışan bir roman olamazdı. Kısacası Ölü Bir Zamana Ağıt, Türkiye’nin belirli bir dönemini, sıkıntılarını, bireylerini anlatan; geçen y yüzyılı anlayabildiği kadar anlamaya çalışan ve artık 20. yüzyıla veda etmek isteyen bir yazarın kaleme aldığı, bir “köprü roman”.

“Ölü Bir Zamana Ağıt” çok katmanlı olmasından dolayı en başta anlaşılması güç gibi görünüyor. Ama okuma bittiğinde çok ciddi bir netleşme yaşanıyor. Çünkü çok ince işçilikli bir eser. Romanı, mektubu, anıyı, şiiri, öyküyü hep bir arada yoğuruyorsunuz. Mozart müzikte çok sesliliği “Tanrı bütün insanları aynı anda dinler.” diyerek açıklamış. Sizin de bu romanınız bir edebiyat korosu gibi.

Romanının tam da söylediğiniz gibi olması gerektiğini düşünüyorum: Evet roman – bence- çok sesli bir koro gibi olmalı. Yoksa romancı kendi düşüncesinden uzaklaşamaz, olaylara, kişilere mesafeli davranamaz. Böyle düşünüyorum. Dahası romancının içine doğduğu çağı, ülkeyi, dünyayı anlaması, kavraması tartışması için iyi ve serinkanlı bir yöntem bu… Aynı zamanda, çokseslilik Vatan Dersleri için kaçınılmaz bir durumdu, teknik gereklilikti. Çünkü 1950’ye kadar olan dönemi, 2000’in,1980’in ve 1970’in yaşam, düşünce koşullarına göre anlatmaya karar vermiştim. Daha açık söyleyeyim: 20.yüzyılın başlarındaki Türkiye’yi değişen zamanın, çeşitli dönemlerin ruhunu hissederek bir kavrama çabasıydı benimki… Bunu yapmaya çalıştım. Ne kadar başardım bilemiyorum. Ama denedim.

Bu riskli bir durum değil mi? Türk okuru böylesi bir yazına çok da hazırlıklı değil.

“Okuyamadım, zorlandım” diyen, dolayısıyla yazış ve biçim kolaylığı arayan ortalama okura tabii ki saygı duyuyorum. Ama onlar için bir şey yapamam. Anlayışımdan ödün vermem/veremem çünkü… Öte yandan ülkemizde çeşitli okur kümeleri için her boydan, her türden o kadar çok roman yayınlanıyor ki, bu verimliliğin zaman içinde, hazırlıklı, okurlar yetiştireceğini sanıyorum. Dahası bunu umuyor, özlemle, iyi niyetle bekliyorum. Ama şu an benim için, hazırlıklı olanların eleştirmesi, hatta beğenmemesi. Çok daha önemli. Bunu birilerinin “anlamadım, zorlandım ama yine de okudum” demesine yeğ tutarım… Ben romanın, roman kurgulamanın, onu biçimlendirmenin,

Seslendirmenin eylem halindeki akıl olduğunu düşünüyorum. Romanlarımı, kıyasıya eleştirecek hazırlıklı okurlarla bu eylemi paylaşmak beni mutlu eder. Ama çeşitli riskleri düşünerek üretilen romanlara da saygı duyuyorum.

Kitabın katmanlılığını Türkiye’ye benzetmişsiniz. Ben öyle düşünmüyorum. Türkiye’deki bir karmaşa, kaos. Sizin kitabınızın üzerine emek verilmiş bir sistemi var. Bir anlamda Türkiye’yi anlamak, anlatmak için emek vermişsiniz… Bu bir şeyleri, ülkeyi değiştirmek ihtiyacından kaynaklanıyor olabilir mi?

Evet, belirttiğiniz gibi ben de Türkiye’nin bir kaos, kargaşa, olduğunu düşünüyorum. Ama çok güzel bir kaos veya kargaşa! Belki de bu durumu, hem sevindiren, hem üzen hem neşeli, hem acılar veren karnaval ortamı olarak tanımlamalıyız… Ben, yalnızca bu ülkeyi, anlamaya, anlatmaya çalışan biriyim. Evet, yalnızca bu! Çünkü romanın ülkeyi, toplumu değiştirebileceğine kuşkuyla bakıyorum. Ancak, Türkiye için değişim isteği soyut bir şey değil, kendini öncelikle öne süren, neredeyse elle tutulacak somut bir şey. Bence romancı bu isteğe yabancı kalmamalı, değişime katkılar vermeli, düzenlemeye yardımcı olmalı. Bu da önce anlamakla, hissetmekle olur. Kısacası bu romanlarda karmaşayı ve bu karmaşa içerisinde yaşayan sıradan insanları ve aydınları anlamaya çalışıyorum. Aydınlara önceki romanda daha çok yer ayrılmıştı… Bu romanda da onun izleri var. 1970′lerden önce “geri kalmış ülke” denirdi Türkiye için. Sonraları “az gelişmiş ülke” Daha sonraları iktisatçılarımız, aydınlarımız “gelişmekte olan ülke” demeye başladılar… Romanın kahramanı Neşet İlhan ise “tamamlanmamış ülke” diyor Türkiye için. Bu bir imge. Tamamlanmamış ülke ve tamamlanmamış aydınlar… Kaosun, kargaşanın nedeni bu…

Galip Işık’ın adım adım ilerleyen bir öyküsü var kitapta. Neşet İlhan aslında çok sabrediyor Galip Işık’a.

Neşet İlhan için “sabır” sözcüğü yerine belki “meraklı” yı kullanmalıyız… Daha doğrusu onun meraklı olduğu için sabrettiği de söylenebilir. Neşet İlhan, aynı zamanda mükemmeliyetçi biri. Bundan dolayı hiçbir şeyi tamamlayamıyor, eksik bırakıyor, ama sonuna kadar direniyor… İşte mesele buradan kaynaklanıyor. Galip Işık’ın öyküsü onun vehimleriyle ilerliyor. Neşet İlhan bu arada sadece Galip Işık’ı değil kendisinin dışındaki insanları, daha doğrusu bambaşka bir Türkiye’yi tanıyor… Çünkü o bir kentte doğmuş, bir burjuva… Galip Işık ise köy enstitüsü mezunu bir öğretmen. İstanbul’un çok anlatılmamış Kocamustafapaşa- Şehremini çizgisinde bulunan bir semtinde yaşıyor ve Neşet İlhan İstanbul’un çok anlatılmış semtlerinden, Nişantaşı, Feriköy, Kurtuluş hattından gelip onu anlamaya çalışıyor. Bu durum romanda pek su yüzüne çıkmıyor; okurun algısına bıraktım bunu.

Kitabın okurunun Neşet İlhan’a benzemesi gerektiğini düşündüm. Sanki yazar Neşet İlhan’ın Galip Işık’a gösterdiği sabrı, anlayışı bizden de bekliyor.

Roman Neşet İlhan’ın kendisinin dışındaki Türkiye’yi Galip Işık üzerinden anlaması noktasından hareket ediyor. Okurdan beklenen bu olmalı mı, bilmiyorum. Neşet İlhan, Galip Işık’ın evine gittiği zaman daha önce bambaşka bir hayata tanık oluyor, hiç karşılaşmadığı davranış ve alışkanlık biçimleriyle tanışıyor. Hatta hiç yemediği yemekleri yiyor. Bana gelince surdibindeki bir semtte yaşayan köy enstitüsü mezunu öğretmenin evinde neler olduğunu, nasıl bir yaşam sürdürdüğünü öğrenmek için çok çalıştım…

Bir köy enstitüsü mezunu öğretmen namaz kılıyor örneğin. Bu bilindik şablona zıt gibi görünüyor.

Söylediğiniz gibi bu bir şablon ve ben bundan dolayı oluşan, bilindik ama haksız zıtlık algısına hiç şaşırmıyorum. Çünkü ülkemde birçok şey, bu tür ön belirlemelerle olup bitiyor. Oysa köy enstitüsü mezunu hacılar, çok zengin iş adamları var. Üstelik köy enstitüsü mezunlarını tek tipleştiren, şablonlaştıran her şeyi kendi dünya görüşüne göre biçimlendirmeye çalışan, başkasının ne dediğine önem vermeyen (-sağdan soldan-) toplum önderliğine soyunmuş kişiler… Bu tür kişilerin, inançlarından, kanaatlerinden, ideolojik kanışlarından daha doğrusu ön yargılarından kaynaklanan bu durum, bu haksız şablon nasıl değişir bilemem ama nedeni hakkında bir düşüncem var: Başkalarını anlamak istemeyen ve kendi bakış açısının en doğru olduğunu sanan içe kapanan gruplar, tek tek insanları belirliyor, zihinlerinde şablonlar oluşturuyor. Yani bir tür otistik bir durum bu! Kısacası bir tür yarım kalmış aydın hastalığı…

Neşet İlhan enginara benzemesini istemiş romanın. Elleri kararsın istiyor. Neden?

Enginar kolay pişirilmeyen ama bence çok lezzetli bir yemek. Yaprakları biraz dikenlidir ve ayıklarken elleri kararır insanın. Ama sonunda diğerlerinden daha büyük emek vererek, yemek yapacağınız çiçek tablasına ulaşırsınız. Üzüm salkımı gibi bir roman da yazılabilir ama üzümü, pek emek harcamadan kolayca yedikten sonra elinizde atmanız gereken çöpü kalır. Neticede bu Neşet İlhan’ın Galip Işık’ın öyküsü için harcadığı emeğin metaforu…

Siz neye benzetirdiniz romanı?

Neşet İlhan’dan vazgeçmeyeyim. Ben de enginara benzetirdim.

Bu romanın renginin Sümbülî olacağını söylemiştiniz. Evet, yağmur öncesi sıkıntısını taşıyan roman, dönemin sancılarına işaret ediyor. Ama bu kitaba hâkim bir koku da var. Felsefenin önemli bahislerinden biridir kokunun düşünmeye etkisi. Galip Işık hafızasıyla mücadele ederken sürekli bir koku duyuyor. Yanmış nemli kâğıt, kasaba eczanesi kokusu ve kireçle inceltilmiş hayvan leşi karışımı bir koku. Siz de roman boyunca o kokuyu izlemişsiniz.

1970 yılında İstanbul’da bir kolera salgını vardı ve aylarca saklandı. Bunun bir kokusu vardı ve okura duyurmak gerekiyordu. Tabi sadece bu da değil. Neşet İlhan’ın Galip Işık’ın evine gittiğinde aldığı kokular var. Üzerlik tütsüsü kokusu, karabiber ve kaynamış süt kokusu gibi. Bunlar Neşet İlhan’ın kendi evinde pek algılamadığı, yabancı olduğu başka bir hayatın kokusu… Kokular benim romanlarımda epey önemli ve özellikli… Ölü Bir Zamana Ağıt bu kokuları izleyerek de okunabilir…

Diğer duyulardan çok daha öne çıktığı fark ediliyor.

Evet, çünkü kokuyla bir başka zamana gidebiliyorsunuz. Bıçkın ve Orta Halli’de yoğun bir ağdalanış çilek reçeli kokusu vardı. Hal ve Zaman Mektupları’ndaki koku ise kekremsiydi, hava ince ince barut salgılıyordu.. Ölü Bir Zamana Ağıt’ın Sümbülî havası ise o döneme ait koku karışımın rengi… Sümbülî, sözcüğü aynı zamanda Tevfik Fikret’e bir gönderme. Bir de uzun süre yağmur yağmıyor. Hava her şeyi biriktiriyor, şişiyor… Her şey tufan öncesi gibi; sası, sessiz ve kirli

Bir sonraki romanda yağmur artık uzun uzun yağacak gibi görünüyor.

Evet, yağacak. Umarım bereketli olur.

Peki, gökyüzü o çiğ yumurta sarısı rengine ne zaman bürünecek?

Üçüncü kitapta o da olacak mutlaka. Bu arada şunu da belirtmeliyim: Ben Vatan Dersleri’ni kum saati gibi düşündüm. Ölü Bir Zamana Ağıt, kum saatinin ince bölümü, Üçüncü roman o altta kalan bölüme benzeyen, büyük bir ihtimalle de o daha yoğun, kalabalık ve uzun bir roman olacak.

Yazmaya başladınız mı Vatan Dersleri’nin üçüncü romanını?

O zaten yazılmakta olan bir roman. Ama şu sıralar üzerinde çalıştığım iki kitap daha var: “Her Cumartesi bir Rüya” ismini vereceğim bir roman ve üç uzun hikâyeden oluşan “Üç Uzun Karabasan” . Onlar bittikten sonra Vatan Dersleri’nin üçüncü kitabını toparlayacağım. Kısacası önce biraz teneffüse çıkmak, başka şeyler yazmak, yayınlamak istiyorum.

SİBEL ERASLAN’LA SİRET-İ MERYEM ÜSTÜNE SÖYLEŞİ

ÖMER LEKESİZ — Wed, 01 Oct 2008 18:38:38 +0000

Edebiyatın üç temel kaynağından biri olan “Din”, kutlu kişiler, onların mucizeleri, göçleri, sürgünleri, savaşları üstünden kadim zamanlardan beri işlenile gelmiştir. Bu doğrultuda dilden dile aktarılan halk hikayeleri, sergüzeştler, ağıtlar, övgüler yazılı edebiyatı da büyük oranda beslemiş, siyerler, siretler, mesneviler, ilahi-nameler, nat-ı şerifler… de bütün edebiyatları süslemiş, renklendirmiştir.

Ancak, öyle kutsal kişilikler var ki gerek ait oldukları, gerekse eklemlendikleri ilahiyatlar ve edebiyatlar tarafından suskunlukla karşılanmışlardır. Hz. Meryem bunun en tipik örneklerindendir; kanonik dört İncil’den ikisi Hz. Meryem’den neredeyse hiç bahsetmezken, diger ikisi Hz. İsa’nın hikayesini temellendirmek için 20, 30 ayetle ona yer vermektedir. Kur’an’da ise Hz. Meryem 34 ayette anılırken, İncil’deki karşılıklarına göre onu dışa iten değil, aksine içe çeken bir tutum gösterir. Yine de bu Kur’ani tutum, aynıyla İslami edebiyatlara yansımaz: Hz. Meryem, Kur’an’da adı hiç geçmeyen Züleyha’nın yarısı kadar bile İslami edebiyatlarda yer tutmaz.

Elbette edebiyattaki bu eksiklik teolojik dillerle, din psikolojisiyle ve siyasetle doğrudan ilişkilidir. Ancak, tüm bunların fevkinde Hz. Meryem’in Allah tarafından seçilmiş bir çiçek gibi yetiştirilmesi ve peygamber olarak seçilmiş babasız bir çocuğu doğurmaya yazgılanması verili dilin kolayca anlatabileceği şeylerden de değildir. Bunun için batı da doğu da Hz. Meryem’i anlatmada ve edebiyata aktarmada mütereddit davranmış; tıpkı Hz. Meryem’e buyurulan “susma” emrini, sanki edeben onun için izlemişlerdir. Oysa ki tüm bu nedenlerin, gerekçelerin ötesinde Hz. Meryem’in, kendisinden sonraki herkesin annesi olarak edebi planda yaşatılması gerekirdi.

Daha önce “Can Parçası Hz. Fatıma” adıyla, cennetin sultanlarından birini metne taşıyan Sibel Eraslan, şimdi de Hz. Meryem’in hikayesine sahip çıktı. Müslüman ve edebiyatçı bir kadın yazar olmasıyla Hz. Meryem’in hikayesinin de onun kalemine yakışacağı belliydi. Elest Yayınları arasından geçtiğimiz günlerde “Siret-i Meryem Cennet Kadınlarının Sultanı” adıyla çıkan yeni kitabını, yukarıda zikrettiğimiz hususlar çevresinde yazarıyla konuştuk:

-Edebiyatımızda, kutlu kişilerle ilgili çok sayıda mesneviler üretilmiştir. Yusuf ile Züleyha mesnevileri bunlardan biri. Ama Hz. Meryem söz konusu olunca edebiyatımızda garip bir suskunluk görülüyor. Siz, Hz. Meryem’i, yazmakla bu suskunluğu gidermiş oldunuz; bu büyük bir sorumluluk da yüklemiş olmalı size; ne dersiniz?

-İnsan yere basarken emin olmak istiyor değil mi? Sözü yeryüzüne indirmek elbette kolay değil. Hele edebiyatın konusu kılmaya çalıştığınız kişi kutsal bir kadınsa, bu daha da zor. Geleneksel mesnevi hafızamız içinde bahsettiğiniz güzel örnekler var, Mevlidler, siyer-i nebiler, Yusuf ile Zuleyha, Leyla vü Mecnun gibi aşk klasikleri var, Hz. Musa ile Hz. Hızır’ın yolculuğu veya Kerbela Maktelleri gibi hemen aklıma gelen şahikalar var. Ama dediğiniz gibi Hz.Meryem hakkında söz’ü bulabilmek çok kolay değil. Gökteki bir şimşeği tutmak gibi… Evet, çok zor Meryem’den söz etmek. Ama o hem insanlığın hem de kadınlığın içtikçe hayat bulacağı bir sonsuzluk çeşmesi. Hz. Meryem’in susma orucu üzerinden masumiyeti, bekareti ve yine suskunluğu üzerinden çağrısını çığıra dönüştürücü kişiliği de etkilidir belki bizim onu yeryüzüne söz üzerinden tam olarak indirememişliğimizde. Bu, Hz. Meryem’e dair bir sırdır da diyebiliriz. Sorumluluğum da onun hakikatinin sırrıyla ilgili şeylerin benden önce fazlaca yazılamamış olmasından kaynaklanıyor zaten.

-Sır, yani saklanmışı saklamak gibi mi?

-Evet. Allah’ın, adeta kendisine ayırdığı, kendine sakladığı kişiler, Hz. Meryem ve Hz. İsa. Olağanüstü hayatları var. “Saklanmışı saklamak”, aslında sizin elinizde de değil. Yani hiçbir edebiyatçının giremeyeceği odaları vardır Hz. Meryem’in. Mihrabında yedi kapı vardır mesela, yedinci kapı ki “sırr” kapısıdır, onu açabilecek kimse olduğunu düşünemiyorum. O hayatı boyunca iki kere sürgün yaşadı biri Mısır’a diğeri Şam’a; ama düşünüyorum da mihrabından hiç çıkmadı, hicabını hiç terk etmedi. Ya da hicab onu bırakmadı diyelim. Hz. Meryem’i söz üzerinden yeryüzüne indirebilmek çok da kolay değil. Örtüleri, perdeleri var. Hz. Meryem hakkında yazılmış pek çok telif eser olmalıydı oysa. Bu söz kuraklığının bir de politik sebepleri var. Uzun yıllar Hristiyan ve İslam dünyasının rekabet içerisinde olduğunu düşünürsek veya Haçlı seferlerindeki Meryem figürlerini hatırlayın, onun ismi ve sureti bir nevi Hristiyanlığın bayrağı olarak anlaşıldığından, Şark sanatçıları Hz. Meryem’i anlatmakta biraz çekinceli davranmış olabilirler. Ama biz daha rahat bir dönemdeyiz. Hz. Meryem üstünden bir çekişme yok günümüzde. İnsanların kutsallarına sırt çevirildiği zamanlardayız; kutsalından yalıtılmış seküler bir dünyada yaşadığımızdan Hz. Meryem aynı anda hem sahipsizdir hem de bütün insanlığındır. Bu dönem, Hz.Meryem’i yeniden düşünmek ve onu çağa yeniden çağırabilmek adına önemli bir imkandır.

-Siret-i Meryem’in “Girizgah”ında özetle, “gökten yere, suskudan dile aktardım; daha doğrusu aktarmak zorunda kaldım” diyorsunuz. Zorundalık neyi ifade ediyor; sizi “zorunda” kalarak yazmaya sevkeden şey neydi?

-Bana bu metni yazdıran Sevgili Efendimiz’in (sav) bir hadisidir. Hz. Meryem’i, Hz. Asiye’yi, Hz. Hatice’yi ve Hz. Fatıma’yı cennet kadınlarının efendisi olarak zikrettiği hadis… O sözünde bize bir işareti, bir hatırası, hatta vasiyeti var Efendimiz’in (sav) diye düşünüyorum. Ayrıca, Müslüman kadın olarak ben de bu tarihi ve dini kişilikleri tanımak, bilmek isterim. Siret-i Meryem, aslında Hikaye-i Meryem’dir, salt biyografisi değil kaleme aldığım şey. Ben bir defter yazdım diyorum. Hz. Meryem annemizle yaptığım iç yolculuklarımın notlarıdır Siret-i Meryem. Hz. Meryem sözkonusu olduğunda ben ancak seyyahların ayak tozlarını silen küçük bir hizmetkar olabilirim. Ayrıca, Meryem hangi politik, dinsel, hoyrat dışlanmaları yaşamışsa, bizler de günümüzde benzeri dışlanmaları yaşıyoruz. O bizim hem derdimizdir hem de çaremizdir; selametimiz ise onun sabrı, pes etmeyen aşkı ve direncinde gizlidir. Kuran-ı Kerim’de 34 yerde bahsi geçiyor Hz. Meryem’in, Kanonik İnciller’deyse 19 yerde bahsedilmiş, bir de apograf İnciller var, Toma’ya, Barnabas’a ait olanlar mesela. Hepsini okudum. İkonalar, gravürler, minyatürler, Rönesans resimleri gibi görsel, mitolojik bilgi ve belgelere kadar; bilgiden rivayete, aytelerden masallara kadar her yeri ziyaret ettim Hz. Meryem için… 2006′da Can Parçası Hz. Fatıma’yı yazdıkta sonra, rotam Hz. Meryem’e dönmüştü zaten. Çünkü onlar polardır, bir kutup gibi sizi kendilerine çekerler. Hz. Fatıma ile Hz. Meryem birbirlerinin aks’i gibiydi zaten, yankısı gibi, doğu-batı koordinatı gibi…

-Ama onca doküman arasında dolaşmanıza rağmen sonuçta siz, sizin Meryeminizi anlatıyorsunuz.

-Meryem, bir okyanustur. Kıyısına binbir çile ve meşakkatle varabildiysek hamdederiz. Siret-i Meryem, o muhteşem okyanustan zavallı ve kederli maşrapamıza doldurabildiğimizdir. Kadın olup da içinde bir Meryem taşımayan yoktur zaten. Siret-i Meryem, evet benim nasibime düşendir. Kitap, dinsel atıfları içermekle birlikte dini bir kitap değil, ben bir edebiyatçıyım sonuçta.

-O zaman Hz. Meryem’in portresini oluştururken, kadın yazar olarak onunla empati kurma zorunluluğunu da çokça hissetmiş olmalısınız. Kitabınızda o kadar yoğun duygusal cümleler var ki sanki empati kurulmadan onların yazılması mümkün değilmiş gibi…

-Hz. Meryem, bir insan, bir kadın, bir anne. Dolayısıyla benim onunla kurabileceğim bağlar ya da daha doğru şekliyle söylersek, ona ilmeklenebileceğim pek çok hayat uçları var. Ben Hz. Meryem’le sadece düşünsel-edebi anlamda bir empati içerisinde değilim, kulluk bilinci içerisinde olmaya gayret eden bir Müslüman olarak da kendime çok yakın bir kimlik olarak görüyorum Hz. Meryem’i. Her kız çocuğu doğduğu anda Hz. Meryem olmak, Hz. Fatıma olmak konusunda birer adaydır zaten.

Hz. Meryem belki oğlu gibi ölüleri diriltmedi, kör olan gözleri açmadı, ama o ne yaptı, hakikate karşı körleşmiş gözlere hakkı cesurca söyleyen bir kadın oldu. Kupkuru gönüllere, merhametten yoksun yüreklere, babasız bir çocuğa sahip çıkarak adeta yeniden dirilmeyi teklif olarak getirdi. Yani oğlunun yeryüzünde bedensel olarak yaptığı bütün mucizeleri Hz. Meryem Batıni olarak zaten yapmıştı. Hz. Meryem ana açıdır. Hz. İsa açı ortayı ise, o bu ortayı iki geniş koluyla kucaklayan ve ona sırtını dayayacak duvar olmuş kadındır.

-Meryem validemizi billur bir kase olarak tanımlıyor, billur bir kaseyi anlatır gibi de anlatıyorsunuz. Her bir sözcüğünüzü sanki onun kırılganlık hassasiyetine eş değerde seçiyorsunuz; seçilmişliğini pekiştiren sıfatlarla onu donatıyorsunuz. Bunun tam aksine, Hz. Meryem’in hikayesini anlatma görevini de yüklediğiniz Merzanguş’a ise eril nitelikler yüklüyorsunuz; ata biniyor, kavga ediyor, savunuyor, saldırıyor… Acaba burada Hz. Meryem’in kırılgan yapısını Merzanguş’un eril yapısıyla dengeleyerek iki kadından ideal bir kadın tipi oluşturmak mı istediniz?

-Hz. Meryemin siretine onun hikâyesine bir şekilde sızmam gerekiyordu. Hz. Meryem’in hikayesine ancak hayali bir kahraman olarak, defter yazıcısı bir kızın sureti üzerinden sızabilirdim. Oradaki Merzanguş benim aslında. Merzanguş bir denge unsuru değil, bir seyyah, yolcu, defter ehlidir, o kadar.

-Sibel Hanım, Hz. Meryem’in hikâyesinde çok geniş bir coğrafyada geziniyorsunuz. Hatta gidemediğiniz coğrafyadan da kimilerini Filistin’e ya da Mısır’a getiriyorsunuz. İbn-i Sirac’a kadar uzanan bir atıf düzleminiz var. Ama yine de kitabınızda Filistin çok özel bir yer işgal ediyor, Filistin’i zeytin gözlü bir kız çocuğuna benzetiyorsunuz; zeytinlere özel adlar verdirip Hanne’yi onlarla konuşturuyorsunuz. Bu Filistin’i anlatırken, bizim şu an yangın yerimiz olan Filistin’imizi, oradaki kardeşlerimizin bağımsızlık, yurt ve vatan özlemini mi düşündünüz?

-Ben Mescid’i Aksanın bahçesinde büyümüş bir çocuğum; oranın kızıyım. Doğmadığım halde doğduğum, büyüdüğüm ve öldükten sonra da gömüleceğim yerdir Filistin. Kudüs, bizim aşk şalterimiz gibidir, elimizle tuttuğumuz şimşeğimiz, boynu bükülmez ırmağımız, sevda küheylanımızdır. Hiç tanımadığınız halde her baktığınızda iki gözünün arası öpülesi masum çocuktur Filistin. Filistin dendiğinde benim kalbim daha hızlı atıyor, kalbim kanıyor. Hz. Meryem çocuğuyla birlikte Filistin’den sürgün ediliyor mesela. Bu Filstinlilerin kaderi gibi. Hz. Zekeriya ve Hz. Yahya şehit edilen Filistinlilerin pirleri. Ne yazık ki bugün dahi benzer şiddeti benzer sürgünleri görüyoruz. Bugün Filistinde yaşanan dramla Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın yaşadıkları dramlar aslında biribirinden hiç kopmamış hikâyelerdir. Orada, Filistin’de aynı hikaye devam ediyor. Hz. Meryem, dünyadaki Filistin sorunu için, barış ismidir aslında; hem İslâm dünyasının, hem Yahudi dünyasının, hem de Hıristiyan dünyasının su içtiği bir kadındır; nehir gibi bir kadındır. Hz. Meryem sevgisi dünya barışı için yeni bir çıkış noktası olsun isterim.

-Bana daha çok Borges’çe düşüyorsunuz gibi geldi. Hani, “yazınıza siyaset katmaya çalışmayın, yazdığınız şey zaten siyasidir” diyordu ya Borges. Öykülerinizde de bu Borgesgil tutumu görmüştüm; yanılıyor muyum?

-Her yazı siyasidir. Kadın duyarlılığı olan kişilerin önemli bir cümlesidir: “Kendisi gibi olmak”. Kendisi olmak kadar muhalif bir cümle daha kurulamaz. “Apolitika, politakadır” deriz. Dertsiz, tasasız bir edebiyat algısına karşıyım. Edebiyat, estetik kaygı taşımakla birlikte, tezyinat işçiliği de değildir. Can Parçası Hz. Fatıma da Siret-i Meryem de bu anlamda edebî olduğu kadar meydan okuma anlamlarını da taşıyor. Hz. Fatıma’dan sonra Hz. Meryem’i okumak ve çalışmak, beni yepyeni hakikat vadilerine taşıdı. Kutsalın, politikalar üstü hakiki gücüne kulak vermeye başladım… Kutsalın nazarında politika, okyanusta bata çıka yüzen bir mandalina kabuğu hükmünde olabilir.

-Her şey insanda, insanlıkta toplanıyor. Meryem’in hamilelik belirtileri ortaya çıkınca nişanlısı hükmündeki Yusuf şüpheler içinde bir şeyler sorma ihtiyacı hissediyor, son derece bize ait, insani, yerli bir duyarlılıkla… Yukarıda empati derken bunları söylemeye çalışmıştım aslında; belki de bunlar empatiyi bile aşan şeylerdir. Peki, sizce Sibel Eraslan’ın dilini çözen şey neydi o halde?

-Çok emin değilim bunun ne olduğundan. Bazen kalbinizin ortadan ikiye yarıldığını hissediyorsunuz. Gözyaşlarıyla yazdım pek çok satırı. Kalbimin yeniden açılarak sükûn ettiğine tanık oldum. Yani ne kadar tanrısal seçkiyle arındırılmış olsalar da neticede insandır hepsi de. Bütünden kopmuş, ayrılığa düçar olmuş parçacıklar… Fakat Hz. Meryem’i bu kadar gerilimli bir kimlik olarak ortaya koyan şey de işte bu yer-gök bağlantısıdır. Hem tanrısal bir seçkinin konusudur, hem de yeryüzünde yaşayandır Hz. Meryem. Kur’an-ı Kerim’de “Ya leyteni” diyen tek kişidir; “Keşke” diyebilendir Hz. Meryem. İşte öyle büyük bir acı ve yapayalnızlık kuşatmıştır Meryem’i Beytüllehemde… O kayalıların arasında bir hurma ağacına sırtını dayar ve şiddetli sancılarla çocuğunu doğurur, yalnızdır ama bu yalnızlığı da aşmak zorundadır. “Keşke bu acıları yaşayacağıma, ölüp de unutulanlardan olsaydım” der. Neyle karşı karşıyadır o esnada, nasıl büyük bir dışlanmışlık, atılmışlık, damgalanmışlık var ki bunları söylüyor. Üstelik masumiyet kendisini savunamaz ki. Onu suçlayan suç iddiasını ispat etmek zorundadır. Hz. Meryem masum olduğu halde kendini savunmak zorunda bırakılmıştır; susturulması ve onu bir hayat biçimi olarak seçmesi de bu yüzdendir.

-Cennetin dört sultanı Meryem, Asiye, Hatice ve Fatıma validelerimiz… Siz Meryem ve Fatıma’yı yazdınız; Asiye ve Hatice validemizi sizden ne zaman okuyacağız?

-Allah, onların hakikatine çıkarsın yollarımızı. Bizler garip yolcularız. Onlarsa ıssız gecelerin karanlığında bize yol gösteren aziz yıldızlarımız. Sadece benim değil, hepimizin yol haritasıdır onlar… Nasip, diyelim mi? Ya Nasip!

ALİ KOZAN’LA SÖYLEŞİ

ALİ K. METİN — Wed, 01 Oct 2008 00:01:51 +0000

-Şiirinde çocukluğa ait göndermeler önemli yer tutmakta. Ancak kitabındaki çocukluk göndermelerinin geçmişe duyulan özlemle bağlantılı olduğu kanısında değilim.Daha çok bir uyumsuzluk arketipi, daha doğrusu tecrübesi ve iklimi olarak çocukluğunu şiirinin idrak alanına taşıdığın söylenebilir. Soru şu: Sen nasıl bir çocuk idin? Bu çocuk şimdi ne halde, n’apar?

-Şairi, hep yaramaz bir çocuk gibi algılarım. Şiiri de yaramaz çocuğun oyuncağı. Şairin dünyaya bakışı bir yap-boz oyunu gibidir.Dünyayı, verili bilgilerin dışına taşır;hayatı ve hayata dair ne varsa her şeyi yeniden yorumlar. Her şiirde yeni bir dünya inşa eder, bir sonraki şiirde yıkabileceğini düşünerek. Ben de dünyayı ve hayatı, çocuk gözüyle yorumlamayı seviyorum galiba. Böylece dünyayı yıkıp, yeniden yapmak kolaylaşıyor. Belki de bu yüzden, şiirimde sık sık çocuk imgesine, çocukluğa ya da çocuğun imgelediği bir dünyaya göndermeler yapıyorum. Ama hemen belirteyim, şiirimdeki çocuk, hani şu büyümüş de küçülmüş diye sevilen çocuklardan.Dediğin gibi, çocukluğuma bir özlem değil. Ama kendi çocukluğumdan hareketle yazdığım dizeler de elbette mevcut.

Çocukluğum Elbistan’da geçti. Şimdi o günlere dönünce, sadece büyüdüğüm mahalleyi ve çocukluk arkadaşlıklarımı özlemle anıyorum. Çocukların karakterinin şekillenmesinde mahalle kültürünün önemine, kendi tecrübemden hareketle çok inanırım. Ne yazık ki artık, oralarda da bir mahalle kültüründen bahsetmek mümkün değil.Nasıl bir çocuk olduğuma gelince, hep efendi olmak zorunda kalan bir çocuktum diyebilirim . Efendi ve uslu olmak, bizim toplumumuzda ‘iyi çocuk’ payesinin verilmesinin koşulu galiba. En iyi çocuk, en az sorun çıkaran çocuktur. Ne gariptir ki ailede ve toplumda haylaz olan çocuğa, gizli bir sevgi ve ilgi beslenir. Belki de çocuklar, bu gizli ilgiyi keşfedince yaramaz oluyorlar. Belki şair de, bu gizli ilgi ve sevgiyi keşfettiği için yaramaz oluyordur.

Elbistan’da büyüdüğü sanılan çocuk , şimdi efendi görünümlü haylaz şiirler yazmaya çalışan bir çocuk olarak Ankara’da.

- “haylaz bir çocuğum ben / bir tanrıya geçmedi nazım” mısraların, Kapı Aralığından Bakarken’in duygu ve imgelem dünyasını neredeyse bütün olarak yansıtabilecek özsel bir derinlik içinde okunabilir. Bu duygu ve/ya imgelem kökünün, şairi “varsın bir beden büyük olsun hayat” “varsın bir beden küçük olsun aşk” mısralarıyla karşılaması elbette olağan. Ne ki hayatın şaire büyük geldiği yerde şiir de hayatın gerisine düşme tehlikesi yaşamaz mı? Genelde şiirin, özelde kendi şiirinin hayata naz yapma hakkı olduğunu düşünüyor musun?

-Şiirin hayatın gerisine düşmesi, ancak muhafazakar bir şiir yazıyorsanız mümkündür bence. Sadece bu durumda , hayat şiire de şaire de büyük gelir. Bense şiirin, aynen dil gibi, evren gibi sürekli bir değişim içinde olduğuna inanırım. Bu nedenle de şiirde zaman ve mekânın kullanımına, özellikle dikkat ederim. Zamana ve mekâna mahkûm olmamak adına, insan hallerine dayalı bir şiir yazmaya çalışırım. Biliyorum ki insanlar bu ülkede de, dünyanın öbür ucunda da benzer varoluşsal sorunlarla yaşıyor. Ya da sadece yaşıyor olmanın hüznüyle, pratikleriyle bir dünya örgütleniyor diyebiliriz. Dünyanın her yerinde aşık oluyor insan, öfkeleniyor ,bunalıyor, gülüyor, öldürüyor, sevişiyor, suç üretiyor, suç işliyor; yani benzer tepkiler gösteriyor hayata karşı. Ben de bu tepkileri, mümkün olduğunca en ilkel haliyle ele almaya çalışıyorum. Belki bu nedenle, hayatı ve şiir bulantı ve baş dönmesi olarak görüyorum. Belki bu nedenle güleç sözcüklerim, güler yüzlü şiirim yok; okuyucuya da bir vaadim yok. Okuyucuya çok imgeli, çoktan seçmeli bir dünya sunuyorum; seçeneklerimiz olduğu yanılgısı biraz olsun rahatlatır ve tebessüm ettirir belki diye. Okuyucunun benim gösterdiğim noktanın, anlamların, anlamsızlıkların ötesine geçerek şiirime bir tebessüm katmasını bekliyorum. Çok şey bekliyorum her halde.

Ancak bazen şiiri nazlı bir kadın gibi algılamanın hoşuma gittiğini söyleyebilirim. Ki naz kadının hem hakkı hem de albenisidir. Belki de güler yüzlü kelimelerimi, bu şiirlere saklıyorumdur.

- Kapı Aralığından Bakarken kitabında, bir yanıyla modernlikle gelenek arasında sıkışmış, bir yanıyla da bu iki var oluşsal referans arasında gelgitler yaşayan özne hallerinden bahsetmemiz mümkün. Bu aradalık hali biçeme de yansımış gözüküyor. Burada modern ile gelenekselin birbirine karıştığı zihinsel, yaşantısal ve poetik aura’yı kastederek sorarsak, gerek ontolojik gerekse poetik anlamda bir kararsızlık hali yaşadığını düşünüyor musun?

-Şiirde ilhamı önemseyenlerdenim. Bir kararsızlık, aradalık hali var gibi görünüyorsa da, şiir kendini öyle kurguladığı içindir. Şiir poetikalarına da aslında şairin kendi şiirini yorumlaması olarak bakarım. Poetikadan önce şiir vardır. Yazdığımız şiir üzerine, bir kurgulamadır aslında poetika. Poetikama uygun bir şiir yazayım deyip, şiir yazılabilir belki. Böyle yazanlar da vardır herhalde. Ama benim şiirlerin omurgası, genelde tek seferde çıkar. Bu omurga üzerine çalışırım elbette. İşte poetika dediğimiz şey, bu çalışma döneminde kendini gösterir. Şiir üzerine çalışırken omurgayı bozmamaya çalışırım, çünkü benim için önemli olan o ilk haldir Bu çalışma ile varoluş sorunları etrafında kendini var eden, bir insan ya da dünya modeli sunmayan, ideolojik gözlük kullanmayan, okuyucuyu şiir karşısında aktif kılmaya çalışan bir şiir üretmeye çalışıyorum. Bunu yaparken de, tabii ki içinde yoğrulduğum toplum ve coğrafya beni etkiliyor. Eğer bir arada kalmışlık varsa, işte o, kendini bağlı hissettiğim coğrafyanın ve toplumun genel karakteridir.

Benim için şiirin özünde değişim vardır, deney vardır. Bu düşünceyle şiirimde biçemle, özneyle oynarım; deneyler yapmayı da severim. Bu hal dışarıdan kararsızlık gibi de algılanabilir. Sonra üzerinde çalışmayı bitirdiğim şiiri dinlenmeye bırakırım, çünkü bu çalışma sırasında yorulur ve kendine gelmesi zaman alır. Kendini bulduğuna inandığım zaman da yayımlayarak, şiiri öldürürüm. Yeni bir şiir deneyebilmek için, varolanı öldürmek gerekir bence. Yoksa elimizdeki şiir, kendine benzer şiirler doğurur; eğer doğurgan bir şiir ise tabii ki.

- İzleksel düzeyde olmasa bile ‘intihar’ imgesine şiirinde sıkça rastlıyoruz. Şiirine bakarak düşünürsek, intihar imgesinin bilişsel bir bunalımla ilgisi olmadığı, olsa olsa ontolojik yani eylemsel bir çıkmazı imleyebileceği anlaşılmaktadır. “akamadım üzgünüm hak bellediğim yolda” mısrasıyla intihar imgesi arasındaki ilişki konusunda nasıl bir ipucu verebilirsin?

-Aslında bu mısra ile şiirimde betimlediğim intihar arasında sıkı bir ilişki olduğunu söyleyemem. İntihar, yani ölüm iradesi hep insanoğlunun gündeminde olmuştur. Semavi dinler tarafından yasaklanan bir ölüm şeklidir aynı zamanda. Çoğu zaman tanrıya küfür veya şirk olarak görülmüş. Yaratan ve ölümü belirleyenin Tanrı olduğu düşüncesinin bir sonucu tabii ki bu. Şiirimde, intiharı bir seçenek olarak gördüğüm de oldu. Tavsiye değil tabii ki. İçinde yaşadığımız toplumda bir seçenek haline dönüşmesinden dolayı, intihar şiirime de ilginç bir seçenek olarak girmiştir. Bizi kuşatan zaman için konuşursak, insanı hayata bağlayan seçeneklerin azaldığı düşüncesi ben de hep canlıdır. Varoluş sıkıntısı ve farkındalığın ağırlığı, bence her zamankinden daha ağır günümüzde. Farkındalık diyorum, ki bu olup bitenler karşısında susabilirsiniz, ama görmezden, duymazdan gelemezsiniz demek. Bu direnmek demek, bu tırnaklarınızı yemenizin bile bir direnme şekli olduğunun kabulü demek. Bu aynı zaman diliminde bir yandan Irak’ta, insanoğlunun yaptığı en gelişmiş silahlarla insanların öldürüldüğüne; Afrika’da en ilkel silahlarla yapılan katliamlara tanık olmanın ağırlığı demek. Bu hayatı bir çıkmaz sokak olarak algılamak, ana caddeleri sevmeyen bir şiiri betimlemek demek. İnsan hallerinden bahsederken yolunuz mutlaka intihardan da geçer. Ama benim ilgilendiğim iradi ölümden çok diğer intihar çeşitleri. Benim için, bir çocuğun annesini öldürmesi veya çocukluğunu yok sayması da o çocuğun intiharı demek.

- Sevimsiz ama kurcalayıcı bir soru daha: Kitabına neden “Firar Hazırlıkları” adını vermedin ki? Kitap boyunca kendisini hissettiren varoluşsal bir devinim ve teyakkuz söz konusu. Oysa kitabının adından bu çağrışımı edinmek zor. Haksızsak, de ki haksızsınız.

Kitabın ismi, dosya bitmeden çok önce hazırdı. Kapı aralığından Bakarken ismini, kitapta yer alan şiirlerin ortak ifadesi olarak görüyorum. Çünkü bu kitapla kapı aralığından dünyaya bakarak, bir yandan dünyayı varoluşsal sorunlarla ilişkili olarak yeniden kurguluyor, hayat üzerine yargılarda bulunuyorum, diğer yandan tam da bunların ortasında kendimi bir oyuna dahil ediyorum. Kapı aralığından bakıldığında hayat; kurgular, yargılar ve oyunlardan ibaret kısaca. Ama kitap, kapı aralığından görünenle yetinmeyen, ötelere gitmeye çalışan şiirlerden oluşuyor benim gözümde.

Firar Hazırlıkları, kapı aralığından gördükleriyle bile firar hayalini hayatın merkezine koyan bir şiir. Aslında yazılan her şiirde, bir firar yaşandığımız yanılgısına olan inancımız, hâlâ şiir yazmamızın, şiiri önemsememizin bir nedeni diyebilirim. Ama gerçekte firar edebilen çok az. Selam olsun firar edebilenlere!